Ένα Σμήνος Μέσα στο Σμήνος

 Το αστρικό σμήνος NGC 6604 εμφανίζεται σε αυτή τη νέα εικόνα από την κάμερα Wide Field Imager προσαρμοσμένη στο 2,2 μέτρων τηλεσκόπιο MPG/ESO στο παρατηρητήριο της Λα Σίγια στη Χιλή. Συχνά το παραβλέπουμε για τον εξέχοντα γείτονά του το Νεφέλωμα του Αετού (γνωστό και ως Messier 16). Όμως στο πλαίσιο αυτής της εικόνας, η οποία απεικονίζει το σμήνος μέσα σε ένα πεδίο με τα περιβάλλοντα νέφη αερίου και σκόνης, αναδεικνύεται πόσο όμορφο είναι το NGC 6604 από μόνο του.

 Το NGC 6604 είναι η λαμπρή συγκέντρωση άστρων στο πάνω αριστερά τμήμα της εικόνας. Είναι ένα νεαρό αστρικό σμήνος, το οποίο αποτελεί το πιο πυκνό σημείο μιας πολύ πιο εκτεταμένης συγκέντρωσης περίπου εκατό λαμπρών μπλε-λευκών άστρων [1]. Η εικόνα δείχνει επίσης το συνοδευτικό του σμήνους νεφέλωμα - ένα λαμπρό νέφος αερίου υδρογόνου με το όνομα Sh2-54 [2] - καθώς επίσης και νέφη σκόνης.

 Το NGC 6604 βρίσκεται σε απόσταση περίπου 5500 ετών φωτός μακριά στον αστερισμό του Όφεως, δύο μοίρες περίπου βόρεια του Νεφελώματος του Αετού (eso0926). Τα λαμπρά άστρα του είναι εύκολα ορατά με ένα μικρό τηλεσκόπιο και καταλογογραφήθηκαν για πρώτη φορά από τον Ουίλιαμ Χέρσελ (William Herschel) το 1784. Όμως τα αμυδρά νέφη αερίου διέφυγαν της προσοχής των αστρονόμων μέχρι τη δεκαετία του 1950 όταν καταλογογραφήθηκαν από τον Stewart Sharpless από φωτογραφίες προερχόμενες από το National Geographic - Palomar Sky Atlas.

 Τα θερμά νεαρά άστρα του σμήνους βοηθούν μία νέα γενιά άστρων να δημιουργηθούν μέσα στο NGC 6604, συγκεντρώνοντας τις πρώτες ύλες της αστρικής δημιουργίας σε μία μικρή περιοχή χρησιμοποιώντας τους ισχυρούς αστρικούς ανέμους και την ακτινοβολία τους. Αυτή η δεύτερη γενιά άστρων θα αντικαταστήσει σύντομα την παλαιότερη, καθώς αν και τα λαμπρότερα από τα νεαρά άστρα έχουν μεγάλη μάζα, καταναλώνουν ταχύτατα τα καύσιμά τους και έτσι ο βίος τους θα είναι σύντομος.

 Εκτός της αισθητικής του το NGC 6604 διαθέτει και άλλα ενδιαφέροντα στοιχεία που τραβούν τη προσοχή των αστρονόμων, όπως μία περίεργη στήλη θερμού ιονισμένου αερίου που ξεπετάγεται μέσα από αυτό. Παρόμοιες στήλες θερμού αερίου, οι οποίες διοχετεύουν εκλυόμενο υλικό από νεαρά αστρικά σμήνη, έχουν εντοπιστεί και σε άλλα σημεία του Γαλαξία μας αλλά και άλλων σπειροειδών γαλαξιών, όμως η στήλη του NGC 6604 βρίσκεται σχετικά κοντά μας, και έτσι επιτρέπει στους αστρονόμους να τη μελετήσουν λεπτομερώς.

 Η συγκεκριμένη στήλη (συχνά αναφέρεται από τους αστρονόμους ως “καμινάδα”) είναι κάθετη στο γαλαξιακό επίπεδο και εκτείνεται στο απίστευτο μήκος των 650 ετών φωτός. Οι αστρονόμοι θεωρούν τα θερμά άστρα του NGC 6604 προκαλούν τη καμινάδα, αλλά απαιτείται επιπλέον έρευνα για να κατανοήσουμε πλήρως αυτές τις ασυνήθιστες δομές.

Σημειώσεις
  [1] Αυτή η συγκέντρωση άστρων καλείται OB Όφεως (Serpens OB), όπου τα λατινικά γράμματα OB αναφέρονται στο φασματικό τύπο των άστρων. Οι φασματικοί τύποι O και B αποτελούν τους δύο πιο θερμούς τύπους άστρων και τα περισσότερα άστρα αυτής της κατηγορίας είναι υπέρλαμπρα μπλε-λευκά άστρα και σχετικά νεαρά.

  [2] Το όνομα Sh2-54 σημαίνει ότι το αντικείμενο είναι το 54ο στον δεύτερο κατάλογο του Sharpless των περιοχών HII, ο οποίος δημοσιεύθηκε το 1959.

Περισσότερες πληροφορίες: 
 Το 2012 συμπληρώνονται 50 χρόνια από την ίδρυση του Ευρωπαϊκού Νότιου Αστεροσκοπείου. Το ESO, (European Southern Observatory - Ευρωπαϊκό Νότιο Αστεροσκοπείο), αποτελεί τον κορυφαίο διακρατικό ερευνητικό οργανισμό για την αστρονομία στην Ευρώπη, και το πλέον παραγωγικό αστρονομικό παρατηρητήριο στον κόσμο.
 Το ESO διαθέτει τις εξελιγμένες ερευνητικές εγκαταστάσεις του στους αστρονόμους. Υποστηρίζεται από 15 χώρες, την Αυστρία, το Βέλγιο, τη Βραζιλία, τη Γαλλία, τη Γερμανία, τη Δανία, την Ελβετία, το Ηνωμένο Βασίλειο, την Ισπανία, την Ιταλία, την Ολλανδία, τη Πορτογαλία, τη Σουηδία, τη Τσεχία και τη Φινλανδία.
 Το ESO ακολoυθεί ένα φιλόδοξο πρόγραμμα σχεδίασης, κατασκευής και λειτουργίας ισχυρών επίγειων εγκαταστάσεων αστρονομικής παρατήρησης, παρέχοντας στους αστρονόμους τα τεχνικά μέσα για την πραγματοποίηση σημαντικών επιστημονικών ανακαλύψεων.
 Το ESO συμβάλλει επίσης στην προώθηση και τον συντονισμό της συνεργασίας στην αστρονομική έρευνα. Το ESO διαθέτει τρεις εγκαταστάσεις παρατηρήσεων, κορυφαίες σε παγκόσμιο επίπεδο, στη Χιλή, στις περιοχές La Silla, Paranal και Chajnantor.
 Στο Paranal βρίσκεται το Very Large Telescope, το πλέον προηγμένο παγκοσμίως αστρονομικό παρατηρητήριο στο ορατό τμήμα του φάσματος, και δύο τηλεσκόπια επισκοπήσεων: το VISTA το οποίο παρατηρεί στο υπέρυθρο και αποτελεί το μεγαλύτερο επίγειο τηλεσκόπιο επισκοπήσεων και το τηλεσκόπιο επισκοπήσεων VLT το οποίο είναι το μεγαλύτερο τηλεσκόπιο που έχει σχεδιαστεί για τέτοιες παρατηρήσεις στο οπτικό μέρος του φάσματος.
 Το ESO είναι ο Ευρωπαϊκός εταίρος στο επαναστατικό τηλεσκόπιο ALMA, το μεγαλύτερο έργο αστρονομικής παρατήρησης στο κόσμο. Το ESO σχεδιάζει την κατασκευή του διαμέτρου 40 μέτρων European Extremely Large optical/near-infrared Telescope, γνωστού ως E-ELT, το οποίο θα αποτελέσει το “μεγαλύτερο μάτι της ανθρωπότητας προς τον ουρανό”.

Σύνδεσμοι
Φωτογραφίες του 2,2 μέτρων τηλεσκοπίου MPG/ESO
Άλλες φωτογραφίες που ελήφθησαν από το 2,2 μέτρων τηλεσκόπιο MPG/ESO
Φωτογραφίες του παρατηρητηρίου Λα Σίγια

ESO

www.ofa.gr

Η πανοραμική ματιά του Hubble σε μια ταραγμένη περιοχή αστρογένεσης

 Αρκετά εκατομμύρια άστρα συναγωνίζονται για την προσοχή μας στην εικόνα από το διαστημικό τηλεσκόπιο Hubble της περιοχής 30 Doradus, τμήμα του νεφελώματος της Ταραντούλας όπου δημιουργούνται νέα άστρα. 

 Η περιοχή αστρογένεσης 30 Doradus είναι η λαμπρότερη στην γειτονιά του Γαλαξία μας και φιλοξενεί μερικά από τα μεγαλύτερα άστρα που έχουν παρατηρηθεί ποτέ. Βρίσκεται σε απόσταση 170.000 ετών φωτός, στο Μεγάλο Νέφος του Μαγγελάνου, ενός μικρού γαλαξία, δορυφόρου του δικού μας Γαλαξία. Καμιά περιοχή στον δικό μας Γαλαξία δεν είναι τόσο μεγάλη και τόσο παραγωγική όσο η 30 Doradus.

 Η εικόνα δημοσιεύεται για την επέτειο των 22 χρόνων του Hubble και αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα μωσαϊκά που δημιουργήθηκε από φωτογραφίες του Hubble από τις κάμερες Wide Field Camera 3 και Advanced Camera for Surveys σε συνδυασμό με παρατηρήσεις του τηλεσκοπίου 2,2 μέτρων MPG του ESO, το οποίο ανιχνεύει περιοχές με ιονισμένο υδρογόνο και οξυγόνο.

 Η συνολική μάζα των άστρων είναι εκατομμύρια φορές αυτή του Ήλιου στην εικόνα που καταλαμβάνει μια περιοχή 650 ετών φωτός στην οποία περιέχονται μερικά από τα πιο πληθωρικά άστρα, ένα από τα πιο γρήγορα περιστρεφόμενα άστρα και το μεγαλύτερο σε μάζα και ταχύτητα αστέρι-φυγάς.

 Το νεφέλωμα βρίσκεται αρκετά κοντά στην Γη, έτσι ώστε το Hubble μπορεί να παρατηρήσει ξεχωριστά τα αστέρια του δίνοντας έτσι σημαντικές πληροφορίες για την γέννηση και την εξέλιξή τους. Πολλοί μικροί γαλαξίες διαθέτουν τέτοιες περιοχές αστρογένεσης, αλλά η 30 Doradus στο Μεγάλο Νέφος του Μαγγελάνου είναι η μοναδική που μπορούμε να ερευνήσουμε με λεπτομέρεια. Η έντονη δραστηριότητα στο νεφέλωμα πιθανόν να οφείλεται και στην εγγύτητα του με τον συνοδό γαλαξία του, το Μικρό Νέφος του Μαγγελάνου.

 Η εικόνα αποκαλύπτει τα στάδια της αστρογένεσης, περιλαμβάνοντας άστρα από εμβρυακή ηλικία που βρίσκονται σε σκοτεινά κουκούλια σκόνης μέχρι άστρα που πεθαίνουν νεαρά σε εκρήξεις σουπερνόβα. Η περιοχή 30 Doradus είναι ένα εργοστάσιο παραγωγής άστρων που λειτουργεί σε τρελούς ρυθμούς για εκατομμύρια χρόνια. Η εικόνα περιλαμβάνει αστρικά σμήνη ηλικιών από 2 εκατομμύρια έως 25 εκατομμύρια χρόνια.

 Το λαμπερό κόσμημα της περιοχής είναι το γιγάντιο αστρικό σμήνος NGC 2070 ηλικίας 2-3 εκατομμυρίων ετών και περιλαμβάνει περίπου 500 χιλιάδες άστρα, με πολλά από αυτά να έχουν τεράστια μάζα. Ο πυκνός πυρήνας του, γνωστός ως RMC 136 περιλαμβάνει μερικά από τα πιο ογκώδη άστρα στο κοντινό μας Σύμπαν, με μάζα περισσότερη από 100 φορές αυτή του Ήλιου.

 Τα ογκώδη αυτά άστρα σχηματίζουν βαθιές κοιλότητες στο υλικό που βρίσκεται γύρω τους μέσω χειμάρρων υπεριώδους ακτινοβολίας η οποία διαλύει το υδρογόνο από τα νέφη από τα οποία γεννήθηκαν αυτά τα άστρα. Η εικόνα αποκαλύπτει ένα φανταστικό τοπίο από στήλες, προεξοχές και κοιλότητες. Εκτός από την διάλυση του νέφους η δραστηριότητα προκαλεί νέα αστρογένεση μέσω της πρόσκρουσης ακτινοβολίας σε πυκνές περιοχές αερίων.

 Τα χρώματα προέρχονται από τα θερμά αέρια που κυριαρχούν στην περιοχή. Το κόκκινο σηματοδοτεί το υδρογόνο και το μπλε το οξυγόνο.

ΟΦΑ - spacetelescope.org

www.ofa.gr

Δισεκατομμύρια Βραχώδεις Πλανήτες στις Κατοικήσιμες Ζώνες γύρω από Ερυθρούς Νάνους στο Γαλαξία μας

 Μία νέα ανακάλυψη του φασματογράφου HARPS του ESO, δείχνει ότι βραχώδεις πλανήτες, όχι ιδιαίτερα μεγαλύτεροι από τη Γη, αποτελούν συνηθισμένο φαινόμενο στις κατοικήσιμες περιοχές γύρω από αμυδρά κόκκινα άστρα. Η διεθνής ερευνητική ομάδα υπολογίζει ότι υπάρχουν δεκάδες δισεκατομμύρια τέτοιοι πλανήτες, μόνο στο Γαλαξία μας, ενώ στην αστρική γειτονιά του Ήλιου μας υπολογίζονται σε περίπου εκατό. Αυτή είναι η πρώτη άμεση μέτρηση της συχνότητας εμφάνισης τέτοιων υπεργαιών γύρω από ερυθρούς νάνους, οι οποίοι αποτελούν το 80% των άστρων στο Γαλαξία μας.

 Αυτή η πρώτη άμεση εκτίμηση του αριθμού των ελαφρύτερων πλανητών γύρω από ερυθρούς νάνους ανακοινώθηκε μόλις από μία διεθνή ομάδα, χρησιμοποιώντας παρατηρήσεις που πραγματοποιήθηκαν με το φασματογράφο HARPS, ο οποίος είναι εγκατεστημένος στο 3,6 μέτρων τηλεσκόπιο του ESO στο παρατηρητήριο La Silla στη Χιλή [1]. Σε μία πρόσφατη ανακοίνωση (eso1204), μία άλλη έρευνα έδειξε ότι οι πλανήτες βρίσκονται σε αφθονία στο Γαλαξία μας χρησιμοποιώντας μία διαφορετική μεθοδολογία, η οποία δεν προσμετρούσε αυτό το σημαντικό τύπο εξωπλανητών.

 Η ομάδα του HARPS αναζητεί εξωπλανήτες σε τροχιά γύρω από τα συνηθέστερα είδη άστρων του Γαλαξία μας - ερυθροί νάνοι (γνωστοί και ως νάνοι τύπου Μ [2]). Αυτά τα άστρα είναι αμυδρά και ψυχρά, σε σύγκριση με τον Ήλιο μας, αλλά έχουν μεγάλο χρόνο ζωής, και κατά συνέπεια αποτελούν το 80% των άστρων του Γαλαξία μας.

 “Οι νέες παρατηρήσεις μας με το HARPS δείχνουν ότι περίπου 40% όλων των ερυθρών νάνων έχουν μία υπεργαία σε τροχιά γύρω τους, στη κατοικήσιμη ζώνη, όπου στην επιφάνειά τους μπορεί να υπάρξει νερό σε υγρή μορφή,” λέει ο Xavier Bonfils (IPAG, Observatoire des Sciences de l'Univers de Grenoble, Γαλλία), επικεφαλής της ομάδας. “Επειδή οι ερυθροί νάνοι είναι τόσο συνηθισμένοι - υπάρχουν περίπου 160 δισεκατομμύρια στο Γαλαξία μας - αυτό μας οδηγεί στο εκπληκτικό συμπέρασμα ότι υπάρχουν δεκάδες δισεκατομμύρια τέτοιων πλανητών, μόνο στο Γαλαξία μας.”

 Η ομάδα του HARPS μελέτησε ένα προσεκτικά επιλεγμένο δείγμα 102 ερυθρών νάνων στους νότιους ουρανούς, σε μία διάρκεια έξι ετών. Συνολικά εντοπίστηκαν εννέα υπεργαίες) πλανήτες με μάζα μία ως δέκα φορές τη μάζα της Γης), περιλαμβανομένων δύο μέσα σε κατοικήσιμες ζώνες στον Gliese 581 (eso0915) και Gliese 667 C αντίστοιχα. Οι αστρονόμοι μπόρεσαν να υπολογίσουν τη μάζα καθώς και την ακτίνα της τροχιάς τους.

 Συνδυάζοντας όλα τα δεδομένα, περιλαμβανομένων των άστρων που δεν διέθεταν πλανήτες, και μετρώντας τα ποσοστά ύπαρξης πλανητών που μπορούσαν να ανιχνευθούν, η ερευνητική ομάδα μπόρεσε να υπολογίσει πόσο συνηθισμένοι είναι αυτού του είδους οι πλανήτες σε τροχιά γύρω από ερυθρούς νάνους. Ανακάλυψαν λοιπόν πως η συχνότητα εμφάνισης υπεργαιών [3] στη κατοικήσιμη ζώνη είναι 41% (μεταβαλλόμενη από 28% ως 95%).

 Αντίθετα, μεγαλύτερης μάζας πλανήτες, παρόμοιοι με το Δία και το Κρόνο στο Ηλιακό μας σύστημα, βρέθηκε να είναι σπάνιοι, σε τροχιά γύρω από ερυθρούς νάνους. Λιγότερο από 12% των ερυθρών νάνων αναμένεται να διαθέτουν γύρω τους γιγάντιους πλανήτες (με μάζες 100 ως 1000 φορές τη μάζα της Γης).

 Καθώς υπάρχουν πολλοί ερυθροί νάνοι κοντά στον Ήλιο μας, με τους νέους υπολογισμούς εκτιμάται ότι στην αστρική γειτονιά του Ήλιου μας και σε απόσταση μικρότερη των 30 ετών φωτός, στις κατοικήσιμες ζώνες γύρω από άστρα βρίσκονται περίπου εκατό υπεργαίες [4].

 “Η κατοικήσιμη ζώνη γύρω από ένα ερυθρό νάνο, όπου η επιφανειακή θερμοκρασία ενός πλανήτη επιτρέπει την ύπαρξη νερού σε υγρή μορφή, βρίσκεται κοντινότερα στο άστρο από την απόσταση που βρίσκεται η Γη από τον Ήλιο μας,” δηλώνει ο Stephane Udry (Αστεροσκοπείο Γενεύης και μέλος της ομάδας). “Όμως οι ερυθροί νάνοι είναι γνωστοί για τις αστρικές τους εκρήξεις ή εκλάμψεις, οι οποίες ίσως λούζουν τους πλανήτες τους με ακτίνες Χ και υπεριώδη ακτινοβολία, κάτι που δυσχεραίνει την ύπαρξη ζωής.”

 Ένας από τους πλανήτες που ανακαλύφθηκαν στη διάρκεια της επισκόπησης ερυθρών νάνων του HARPS, είναι o Gliese 667 Cc [5]. Πρόκειται για το δεύτερο πλανήτη σε αυτό το τριπλό αστρικό σύστημα (βλέπε eso0939 για τον πρώτο) και φαίνεται να βρίσκεται στο κέντρο της κατοικήσιμης ζώνης. Αν και ο πλανήτης αυτός έχει τέσσερις φορές τη μάζα της Γης, διαθέτει τις κατάλληλες συνθήκες για την ύπαρξη νερού σε υγρή μορφή στην επιφάνειά του. Είναι η δεύτερη υπεργαία στη κατοικήσιμη ζώνη γύρω από ένα ερυθρό νάνο, μετά τον Gliese 581d που ανακαλύφθηκε το 2007 και επιβεβαιώθηκε το 2009.

 “Τώρα που γνωρίζουμε πως υπάρχουν πολλές υπεργαίες γύρω από κοντινούς σε μας ερυθρούς νάνους, πρέπει να εντοπίσουμε περισσότερους χρησιμοποιώντας τόσο το HARPS όσο και μελλοντικά όργανα. Μερικοί από αυτούς τους πλανήτες αναμένεται να διέλθουν μπροστά από το μητρικό τους άστρο - γεγονός που θα μας δώσει τη δυνατότητα να μελετήσουμε την ατμόσφαιρά τους και να αναζητήσουμε σημεία ύπαρξης ζωής,”καταλήγει ο Xavier Delfosse, μέλος της ομάδας (eso1210).

Σημειώσεις
  [1] Ο HARPS μετρά την ακτινική ταχύτητα ενός άστρου με εξαιρετική ακρίβεια. Ένας πλανήτης σε τροχιά γύρω από το άστρο, προκαλεί την μετατόπιση του άστρου πλησιέστερα και μακρύτερα προς ένα παρατηρητή στη Γη. Λόγω του φαινομένου Ντόπλερ, η μεταβολή της ακτινικής ταχύτητας μετατοπίζει το φάσμα του άστρου προς μακρύτερα μήκη κύματος καθώς απομακρύνεται (μετατόπιση στο ερυθρό) και προς μικρότερα μήκη κύματος καθώς πλησιάζει (μετατόπιση στο ιώδες). Αυτή η μικρή μετατόπιση μπορεί να μετρηθεί από φασματογράφους υψηλής ακρίβειας όπως ο HARPS και χρησιμοποιείται για να εντοπιστεί η ύπαρξη ενός πλανήτη.

  [2] Αυτά τα άστρα χαρακτηρίζονται ως Μ νάνοι λόγω του φασματικού τους τύπου Μ. Πρόκειται για τον ψυχρότερο από τους επτά τύπους της απλούστερης φασματικής κατάταξης άστρων σύμφωνα με τη φθίνουσα θερμοκρασία τους και το φάσμα τους.

  [3] Πλανήτες με μάζες μία ως δέκα φόρες τη μάζα της Γης καλούνται υπεργαίες. Δεν υπάρχουν τέτοιοι πλανήτες στο Ηλιακό μας Σύστημα, αλλά η ύπαρξή τους φαίνεται να είναι ιδιαίτερα συχνή σε τροχιά γύρω από άλλα άστρα. Η ανακάλυψη τέτοιων πλανητών σε τροχιά γύρω από άλλα άστρα είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα καθώς - αν ο πλανήτης είναι βραχώδης και διαθέτει νερό, όπως η Γη - θα μπορούσε ενδεχόμενα να βρίθει ζωής.

  [4] Οι αστρονόμοι χρησιμοποιούν την απόσταση των δέκα παρσέκ για να ορίσουν τη “κοντινή απόσταση” σε κοσμική κλίμακα. Αντιστοιχεί σε 32,6 έτη φωτός.

  [5] Το όνομα σημαίνει ότι ο πλανήτης είναι ο δεύτερος που ανακαλύφθηκε (c) σε τροχιά γύρω από το τρίτο μέλος (C) ενός τριπλού συστήματος άστρων με το όνομα Gliese 667. Οι λαμπροί αστέρες συνοδοί του, Gliese 667 A και Β κυριαρχούν στον ουρανό του Gliese 667 Cc. Η ανακάλυψη του Gliese 667 Cc ανακοινώθηκε ανεξάρτητα από τον Guillem Anglada-Escude και τους συνεργάτες του το Φεβρουάριο του 2012, περίπου δύο μήνες μετά την ηλεκτρονική προδημοσίευση της ομάδας Bonfils. Αυτή η επιβεβαίωση των εξωπλανητών Gliese 667 Cb και Cc από την ομάδα του Anglada-Escude στηρίχθηκε σημαντικά στις παρατηρήσεις του HARPS και την προεπεξεργασία δεδομένων της Ευρωπαϊκής ομάδας που διατέθηκαν για χρήση από τα αρχείο του ESO.

Περισσότερες πληροφορίες: 
 Η έρευνα αυτή περιγράφεται στην επιστημονική εργασία “The HARPS search for southern extra-solar planets XXXI. The M-dwarf sample”, υπό τον Bonfils και των συνεργατών του, η οποία θα δημοσιευθεί στην επιστημονική επιθεώρηση Astronomy & Astrophysics.

 Η ομάδα αποτελείται από τους X. Bonfils (UJF-Grenoble 1 / CNRS-INSU, Institut de Planetologie et d’Astrophysique de Grenoble, Γαλλία [IPAG]; Αστεροσκοπείο Γενεύης, Ελβετία), X. Delfosse (IPAG), S. Udry (Αστεροσκοπείο Γενεύης), T. Forveille (IPAG), M. Mayor (Αστεροσκοπείο Γενεύης), C. Perrier (IPAG), F. Bouchy (Institut d’Astrophysique de Paris, CNRS, Γαλλία; Observatoire de Haute-Provence, Γαλλία), M. Gillon (Universite de Liege, Βέλγιο; Αστεροσκοπείο Γενεύης), C. Lovis (Αστεροσκοπείο Γενεύης), F. Pepe (Αστεροσκοπείο Γενεύης), D. Queloz (Αστεροσκοπείο Γενεύης), N. C. Santos (Centro de Astrofisica da Universidade do Porto, Portugal), D. Segransan (Αστεροσκοπείο Γενεύης), J.-L. Bertaux (Service d’Aeronomie du CNRS, Verrieres-le-Buisson, Γαλλία), and Vasco Neves (Centro de Astrofisica da Universidade do Porto, Πορτογαλία and UJF-Grenoble 1 / CNRS-INSU, Institut de Planetologie et d’Astrophysique de Grenoble, Γαλλία [IPAG]).

 Το 2012 συμπληρώνονται 50 χρόνια από την ίδρυση του Ευρωπαϊκού Νότιου Αστεροσκοπείου. Το ESO, (European Southern Observatory - Ευρωπαϊκό Νότιο Αστεροσκοπείο), αποτελεί τον κορυφαίο διακρατικό ερευνητικό οργανισμό για την αστρονομία στην Ευρώπη, και το πλέον παραγωγικό αστρονομικό παρατηρητήριο στον κόσμο.
 Το ESO διαθέτει τις εξελιγμένες ερευνητικές εγκαταστάσεις του στους αστρονόμους. Υποστηρίζεται από 15 χώρες, την Αυστρία, το Βέλγιο, τη Βραζιλία, τη Γαλλία, τη Γερμανία, τη Δανία, την Ελβετία, το Ηνωμένο Βασίλειο, την Ισπανία, την Ιταλία, την Ολλανδία, τη Πορτογαλία, τη Σουηδία, τη Τσεχία και τη Φινλανδία.
 Το ESO ακολoυθεί ένα φιλόδοξο πρόγραμμα σχεδίασης, κατασκευής και λειτουργίας ισχυρών επίγειων εγκαταστάσεων αστρονομικής παρατήρησης, παρέχοντας στους αστρονόμους τα τεχνικά μέσα για την πραγματοποίηση σημαντικών επιστημονικών ανακαλύψεων.
 Το ESO συμβάλλει επίσης στην προώθηση και τον συντονισμό της συνεργασίας στην αστρονομική έρευνα. Το ESO διαθέτει τρεις εγκαταστάσεις παρατηρήσεων, κορυφαίες σε παγκόσμιο επίπεδο, στη Χιλή, στις περιοχές La Silla, Paranal και Chajnantor.
 Στο Paranal βρίσκεται το Very Large Telescope, το πλέον προηγμένο παγκοσμίως αστρονομικό παρατηρητήριο στο ορατό τμήμα του φάσματος, και δύο τηλεσκόπια επισκοπήσεων: το VISTA το οποίο παρατηρεί στο υπέρυθρο και αποτελεί το μεγαλύτερο επίγειο τηλεσκόπιο επισκοπήσεων και το τηλεσκόπιο επισκοπήσεων VLT το οποίο είναι το μεγαλύτερο τηλεσκόπιο που έχει σχεδιαστεί για τέτοιες παρατηρήσεις στο οπτικό μέρος του φάσματος.
 Το ESO είναι ο Ευρωπαϊκός εταίρος στο επαναστατικό τηλεσκόπιο ALMA, το μεγαλύτερο έργο αστρονομικής παρατήρησης στο κόσμο. Το ESO σχεδιάζει την κατασκευή του διαμέτρου 40 μέτρων European Extremely Large optical/near-infrared Telescope, γνωστού ως E-ELT, το οποίο θα αποτελέσει το “μεγαλύτερο μάτι της ανθρωπότητας προς τον ουρανό”.

Σύνδεσμοι
Επιστημονικές εργασίες: Bonfils κ.α. και Delfosse κ.α.
Φωτογραφίες του τηλεσκοπίου ESO των 3,6 μέτρων στο παρατηρητήριο La Silla

ESO

www.ofa.gr

Το VISTA Ρίχνει το Βλέμμα του Βαθιά μέσα στο Σύμπαν - Ένας θησαυρός δεδομένων από παρατηρήσεις στο υπέρυθρο είναι πλέον διαθέσιμος στους αστρονόμους

 Το ESO δημιούργησε την πλέον ευρεία και λεπτομερή εικόνα του ουρανού, από δεδομένα στο υπέρυθρο τμήμα του φάσματος, χρησιμοποιώντας παρατηρήσεις του τηλεσκοπίου VISTA. Αυτή η νέα εικόνα ενός όχι τόσο σημαντικού, κατά τ’ άλλα, τμήματος του ουρανού, δημιουργήθηκε από την επισκόπηση UltraVISTA και μας αποκαλύπτει περισσότερους από 200.000 γαλαξίες. Αποτελεί τμήμα μόνο των συνολικών παρατηρήσεων από τις επισκοπήσεις του VISTA, το οποίο τώρα είναι διαθέσιμο στους αστρονόμους. Η επισκόπηση UltraVISTA αποτελεί ένα θησαυρό δεδομένων, ο οποίος χρησιμοποιείται για να μελετηθούν μακρινοί γαλαξίες στο νεαρό Σύμπαν, καθώς και για να εκπονηθούν πολλά ακόμη ερευνητικά προγράμματα. 

 Το τηλεσκόπιο VISTA του ESO έχει ασχοληθεί με αυτό το τμήμα του ουρανού πολλές φορές ώστε να συγκεντρώσει το πολύ ασθενές φως των πιο μακρινών γαλαξιών. Συνολικά, ελήφθησαν περισσότερες από έξι χιλιάδες διαφορετικές λήψεις, με συνολικό χρόνο έκθεσης 55 ωρών, με χρήση πέντε διαφορετικών χρωματικών φίλτρων, ώστε να σχηματιστεί αυτή η εικόνα. Η εικόνα από την επισκόπηση UltraVISTA αποτελεί τη “βαθύτερη” υπέρυθρη ματιά [1], τέτοιου μεγέθους, στο Σύμπαν.

 Το τηλεσκόπιο VISTA στο παρατηρητήριο Παρανάλ (Paranal) του ESO στη Χιλή, είναι το μεγαλύτερο τηλεσκόπιο επισκοπήσεων και το πλέον ισχυρό στις υπέρυθρες επισκοπήσεις, στο κόσμο. Από την έναρξη της λειτουργίας του το 2009 (eso0949) ο περισσότερος από το διαθέσιμο χρόνο παρατηρήσεως του, διατέθηκε για την εκπόνηση επισκοπήσεων, μερικές από τις οποίες καλύπτουν μεγάλες περιοχές του ουρανού, ενώ άλλες πιο συγκεκριμένες, μικρότερης έκτασης, περιοχές. Η επισκόπηση UltraVISTA έχει επικεντρωθεί στο πεδίο COSMOS ([2], eso1124, heic0701), μία φαινομενικά άδεια περιοχή του ουρανού, η οποία έχει μελετηθεί επισταμένα από άλλα τηλεσκόπια, περιλαμβανομένου του Διαστημικού Τηλεσκοπίου Χαμπλ (Hubble) των NASA/ESA [3]. Η UltraVISTA αποτελεί τη λεπτομερέστερη και πλέον βαθιά επισκόπηση από τις έξι που έχει πραγματοποιήσει το VISTA, και αποκαλύπτει τα πλέον αμυδρά αντικείμενα.

 Τα δεδομένα από τις επισκοπήσεις του VISTA - που περιλαμβάνουν εικόνες συνολικού μεγέθους περισσοτέρων από 6 terabytes - επεξεργάζονται σήμερα από κέντρα δεδομένων στην Ευρώπη και επιστρέφουν στο ESO, όπου αποθηκεύονται στο Επιστημονικό Αρχείο του και διατίθενται στους αστρονόμους σε όλο το κόσμο.

 Σε μία πρώτη ματιά η εικόνα του UltraVISTA δε δείχνει αξιοσημείωτη - μερικά λαμπρά άστρα και πολλά αμυδρότερα διάσπαρτα. Στη πραγματικότητα όμως, τα αμυδρότερα αντικείμενα δεν είναι άστρα του Γαλαξία μας, αλλά πολύ μακρινοί γαλαξίες, ο καθένας εκ των οποίων περιλαμβάνει δισεκατομμύρια άστρα. Μεγεθύνοντας την εικόνα αποκαλύπτονται ολοένα και περισσότεροι, και η εικόνα περιλαμβάνει συνολικά περισσότερους από 200.000 γαλαξίες.

 Η διαστολή του Σύμπαντος, μετατοπίζει το φως που προέρχεται από μακρινά αντικείμενα προς μακρύτερα μήκη κύματος. Το αστρικό φως από τους πλέον μακρινούς γαλαξίες που μπορούμε να παρατηρήσουμε, έχει μετατοπιστεί στο υπέρυθρο τμήμα του φάσματος μέχρι να φτάσει στη Γη. Το VISTA, ιδιαίτερα ευαίσθητο στο υπέρυθρο, και με ευρύτατο οπτικό πεδίο, είναι ιδανικά ισχυρό για να εντοπίζει μακρινούς γαλαξίες του νεαρού Σύμπαντος. Μελετώντας τους γαλαξίες στο ερυθρομετατοπισμένο φως σε διαδοχικά μεγαλύτερες αποστάσεις, οι αστρονόμοι μπορούν πλέον να καταγράψουν και να περιγράψουν την εξέλιξη των γαλαξιών στη διάρκεια της ιστορίας του Σύμπαντος.

 Μια προσεκτικότερη παρατήρηση της εικόνας μας αποκαλύπτει πολλά ερυθρόμορφα αντικείμενα διάσπαρτα μεταξύ των διαφόρων, λευκών αποχρώσεων, γαλαξιών. Αυτοί είναι οι πλέον μακρινοί γαλαξίες, όταν το Σύμπαν ήταν πολύ νέο. Οι πρώτες μελέτες των εικόνων της UltraVISTA, σε συνδυασμό με εικόνες από άλλα τηλεσκόπια, εντόπισαν γαλαξίες από όταν το Σύμπαν ήταν λιγότερο από ενός δισεκατομμυρίου ετών, και μερικούς από ακόμα νεώτερες εποχές.

 Αν και η εικόνα αυτή της UltraVISTA είναι ήδη η βαθύτερη υπέρυθρη εικόνα τέτοιου μεγέθους, η οποία έχει ληφθεί ως σήμερα, οι παρατηρήσεις συνεχίζονται. Το τελικό αποτέλεσμα, σε μερικά χρόνια από τώρα θα μας δώσει μία ακόμη βαθύτερη ματιά στο νεαρό Σύμπαν.

 Οι επισκοπήσεις είναι ζωτικής σημασίας για τους αστρονόμους και το ESO έχει ορίσει ένα πρόγραμμα [4] τέτοιο ώστε η πλούσια παρακαταθήκη από τις επισκοπήσεις του VISTA και του στο ορατό τμήμα του φάσματος συνεργάτη του VST (VLT Survey Telescope, eso1119) να είναι διαθέσιμες στους αστρονόμους για τις σημερινές αλλά και μελλοντικές ερευνητικές τους ανάγκες.

Σημειώσεις
  [1] Οι αστρονόμοι χρησιμοποιούν το προσδιορισμό “βαθιά” για να περιγράψουν εικόνες με πολύ μεγάλο συνολικά χρόνο έκθεσης, στις οποίες αποκαλύπτονται πολύ αμυδρά αντικείμενα. Στη πραγματικότητα λαμβάνονται πολλές εκθέσεις μικρότερης διάρκειας, οι οποίες μετά συνδυάζονται ψηφιακά.

  [2] Η επισκόπηση UltraVISTA απεικονίζει το πεδίο COSMOS. Αυτή η περιοχή είναι περίπου 10 φορές μεγαλύτερη από την έκταση που καταλαμβάνει η πανσέληνος (περίπου δύο τετραγωνικές μοίρες), παρόμοια σε μέγεθος με το οπτικό πεδίο του τηλεσκοπίου VISTA, στον αστερισμό του Εξάντα. Έχει παρατηρηθεί και καταγραφεί από πολλά τηλεσκόπια και έτσι τα νέα δεδομένα θα μπορέσουν να αξιοποιηθούν με το βέλτιστο δυνατό τρόπο σε έρευνες της περιοχής.

  [3] Οι νέες παρατηρήσεις της UltraVISTA μας παρέχουν μία πολύ βαθιά απεικόνιση του πεδίου COSMOS, και συμπληρώνουν τις παρατηρήσεις σε διαφορετικά μήκη κύματος από άλλα τηλεσκόπια, επίγεια και διαστημικά.

  [4] Τα δεδομένα από τα τηλεσκόπια του ESO κανονικά αποθηκεύονται απευθείας σε ένα τεράστιο ψηφιακό αρχείο - αποθετήριο. Μία νέα πρωτοβουλία, με το όνομα Phase 3 (Φάση 3) συγκεντρώνει δεδομένα, τα οποία έχουν επισταμένα επεξεργαστεί αστρονόμοι από όλη την Ευρώπη, και διατίθενται έτοιμα προς χρήση. Η επεξεργασία μεγάλων αστρονομικών εικόνων, όπως αυτές που προέρχονται από τηλεσκόπια επισκόπησης, είναι ιδιαίτερα επίπονη και απαιτεί την εκτεταμένη χρήση υπολογιστικών πόρων και υψηλή εξειδίκευση. Έτσι η παροχή προεπεξεργασμένων δεδομένων με πλήρη τεκμηρίωση, σε αντίθεση με τα πρωτόλεια δεδομένα απευθείας από τα τηλεσκόπια, βοηθάει σημαντικά τη πλήρη αξιοποίηση των αποτελεσμάτων από την ερευνητική κοινότητα.

Περισσότερες πληροφορίες: 
 Το 2012 συμπληρώνονται 50 χρόνια από την ίδρυση του Ευρωπαϊκού Νότιου Αστεροσκοπείου. Το ESO, (European Southern Observatory - Ευρωπαϊκό Νότιο Αστεροσκοπείο), αποτελεί τον κορυφαίο διακρατικό ερευνητικό οργανισμό για την αστρονομία στην Ευρώπη, και το πλέον παραγωγικό αστρονομικό παρατηρητήριο στον κόσμο.
 Το ESO διαθέτει τις εξελιγμένες ερευνητικές εγκαταστάσεις του στους αστρονόμους. Υποστηρίζεται από 15 χώρες, την Αυστρία, το Βέλγιο, τη Βραζιλία, τη Γαλλία, τη Γερμανία, τη Δανία, την Ελβετία, το Ηνωμένο Βασίλειο, την Ισπανία, την Ιταλία, την Ολλανδία, τη Πορτογαλία, τη Σουηδία, τη Τσεχία και τη Φινλανδία.
 Το ESO ακολoυθεί ένα φιλόδοξο πρόγραμμα σχεδίασης, κατασκευής και λειτουργίας ισχυρών επίγειων εγκαταστάσεων αστρονομικής παρατήρησης, παρέχοντας στους αστρονόμους τα τεχνικά μέσα για την πραγματοποίηση σημαντικών επιστημονικών ανακαλύψεων.
 Το ESO συμβάλλει επίσης στην προώθηση και τον συντονισμό της συνεργασίας στην αστρονομική έρευνα. Το ESO διαθέτει τρεις εγκαταστάσεις παρατηρήσεων, κορυφαίες σε παγκόσμιο επίπεδο, στη Χιλή, στις περιοχές La Silla, Paranal και Chajnantor.
 Στο Paranal βρίσκεται το Very Large Telescope, το πλέον προηγμένο παγκοσμίως αστρονομικό παρατηρητήριο στο ορατό τμήμα του φάσματος, και δύο τηλεσκόπια επισκοπήσεων: το VISTA το οποίο παρατηρεί στο υπέρυθρο και αποτελεί το μεγαλύτερο επίγειο τηλεσκόπιο επισκοπήσεων και το τηλεσκόπιο επισκοπήσεων VLT το οποίο είναι το μεγαλύτερο τηλεσκόπιο που έχει σχεδιαστεί για τέτοιες παρατηρήσεις στο οπτικό μέρος του φάσματος.
 Το ESO είναι ο Ευρωπαϊκός εταίρος στο επαναστατικό τηλεσκόπιο ALMA, το μεγαλύτερο έργο αστρονομικής παρατήρησης στο κόσμο. Το ESO σχεδιάζει την κατασκευή του διαμέτρου 40 μέτρων European Extremely Large optical/near-infrared Telescope, γνωστού ως E-ELT, το οποίο θα αποτελέσει το “μεγαλύτερο μάτι της ανθρωπότητας προς τον ουρανό”.

Σύνδεσμοι
Φωτογραφίες του VISTA
Δικτυακός τόπος της επισκόπησης UltraVISTA
Ανακοίνωση δημόσιας διάθεσης δεδομένων από το VISTA
Περισσότερες πληροφορίες για την επισκόπηση του πεδίου COSMOS

ESO

www.ofa.gr

Τα λαμπερά κοσμήματα του Messier 9

 Το διαστημικό τηλεσκόπιο Hubble μας προσφέρει την πιο λεπτομερή έως τώρα εικόνα του Messier 9, ενός σφαιρωτού σμήνους κοντά στο κέντρο του Γαλαξία. Αν και αθέατο στο γυμνό μάτι το σμήνος, το Hubble διακρίνει περισσότερα από 250.000 άστρα. 

 Το Messier 9 είναι σφαιρωτό σμήνος, δηλαδή μια σχεδόν σφαιρική συγκέντρωση άστρων 25.000 έτη φωτός μακριά από την Γη και τόσο κοντά στο κέντρο του Γαλαξία μας ώστε η βαρυτική επίδραση του παραμορφώνει το σχήμα του σμήνους.

 Τα σφαιρωτά σμήνη πιστεύεται ότι φιλοξενούν μερικά από τα πιο ηλικιωμένα άστρα στον Γαλαξία μας και σχηματίστηκαν όταν το Σύμπαν ήταν πολύ νέο. Εκτός από την ηλικία τους, περίπου διπλάσια του Ήλιου, τα άστρα του Messier 9 έχουν και διαφορετική σύνθεση καθώς δεν περιέχουν τόσα πολλά βαρέα στοιχεία όπως το άστρο μας.

 Ειδικότερα τα στοιχεία που είναι καθοριστικής σημασίας για την ζωή στη Γη, όπως το οξυγόνο και ο άνθρακας, καθώς και ο σίδηρος που βρίσκεται στον πυρήνα της, είναι πολύ σπάνια στο Messier 9 και σε άλλα σμήνη όπως αυτό. Αυτό συμβαίνει διότι τα βαρύτερα στοιχεία δημιουργήθηκαν σταδιακά στους πυρήνες άστρων και σε εκρήξεις υπερκαινοφανών (σουπερνόβα). Την εποχή που δημιουργήθηκαν όμως τα άστρα του Messier 9 υπήρχαν στο σύμπαν πολύ μικρές ποσότητες των στοιχείων αυτών.

 Το Messier 9, όπως υποδηλώνει και το όνομά του, ανακαλύφθηκε από τον γάλλο αστρονόμο Charles Messier το 1764. Ακόμη και με τα πιο προηγμένα τηλεσκόπια της εποχής δεν μπορούσε να αναλυθεί το φως του σμήνους σε ξεχωριστά αστέρια, έτσι ο Messier ταξινόμησε το αντικείμενο ως νέφος. Μόνο αργότερα κατά το 18ο αιώνα οι αστρονόμοι και κυρίως ο William Herschel μπόρεσε να παρατηρήσει ξεχωριστά αστέρια στο σμήνος.

 Η αντίθεση μεταξύ των σύγχρονων οργάνων και των οργάνων της εποχής του Messier είναι μεγάλη. Το Hubble στην πιο λεπτομερή εικόνα του σμήνους που παρήγαγε, μπορεί και ξεχωρίζει άστρα ακόμη και στον συνωστισμένο πυρήνα του σμήνους. Περισσότερα από 250.000 βρίσκονται εστιασμένα στον ανιχνευτή της κάμερας ACS (Advanced Camera for Surveys) σε μια εικόνα που καλύπτει ένα πεδίο όσο το κεφάλι μιας καρφίτσας στην άκρη του χεριού.

 Εκτός από την ανάλυση σε ξεχωριστά άστρα, στην εικόνα είναι εμφανής και η διαφορά στο χρώμα των άστρων. Το χρώμα κάθε άστρου είναι συνδεδεμένο με την θερμοκρασία του. Αντίθετα απ ότι θα περίμενε κανείς, όσο πιο κόκκινο είναι ένα άστρο τόσο πιο ψυχρό είναι, και όσο πιο μπλε τόσο πιο θερμό. Το ευρύ φάσμα των αστρικών θερμοκρασιών διακρίνεται σαφέστατα από την ευρεία παλέτα των χρωμάτων στην εικόνα του Hubble.

 Και η γειτονιά του Messier 9 παρουσιάζει ενδιαφέρον καθώς περιλαμβάνει δυο μεγάλα σκοτεινά νεφελώματα τα οποία αποτελούνται από μεσοαστρική σκόνη. Νοτιοανατολικά του Messier 9 βρίσκεται το Barnard 259 ενώ δυτικά το Barnard 64. Και τα δύο είναι ορατά σε εικόνες ευρέως πεδίου του σφαιρωτού σμήνους

ΟΦΑ
spacetelescope.org

www.ofa.gr

Αστρονόμοι ανακαλύπτουν κβάζαρς που λειτουργούν σαν βαρυτικοί φακοί

Με τη βοήθεια του διαστημικού τηλεσκοπίου Hubble, αστρονόμοι ανακάλυψαν αρκετούς γαλαξίες που περιέχουν κβάζαρ (ενεργοί γαλαξιακοί πυρήνες) οι οποίοι δρουν σαν βαρυτικοί φακοί, ενισχύοντας και παραμορφώνοντας την εικόνα γαλαξιών που κρύβονται πίσω τους.  Τα κβάζαρ συγκαταλέγονται στα φωτεινότερα αντικείμενα του σύμπαντος, ξεπερνώντας κατά πολύ σε λαμπρότητα τους γαλαξίες που τα φιλοξενούν, αντλώντας ενέργεια από υπερμεγέθεις μαύρες τρύπες.  Για τον εντοπισμό του σπάνιου συνδυασμού κβάζαρ και γαλαξία που λειτουργούν σαν ένας βαρυτικός φακός, οι αστρονόμοι επέλεξαν 23.000 φάσματα κβάζαρ από την έρευνα Sloan Digital Sky Survey (SDSS) και έψαξαν για φασματικά ίχνη γαλαξιών που βρίσκονται σε μεγαλύτερη απόσταση αλλά στην ίδια γραμμή θέασης. Μόλις εντοπίστηκαν οι υποψήφιοι γαλαξίες, το διαστημικό τηλεσκόπιο Hubble ερεύνησε για βαρυτικά τόξα και δακτυλίδια (σημειώνονται με βέλος στην εικόνα) τα οποία είναι αποτέλεσμα του βαρυτικού εστιασμού  ΟΦΑ / hubblesite.org

www.ofa.gr

Δίας και Αφροδίτη στον δυτικό ουρανό

 Κατά την διάρκεια του Μαρτίου και όσο το επέτρεπε ο καιρός, θαυμάζαμε στον δυτικό ουρανό και λίγο μετά το ηλιοβασίλεμα, την Αφροδίτη και τον Δία και παρατηρούσαμε την μεταξύ τους απόσταση να μικραίνει. 

 Την Τετάρτη 14 Μαρτίου θα βρίσκονται στην μικρότερη απόσταση μεταξύ τους, μόλις 3 μοίρες και τις επόμενες ημέρες η απόσταση σταδιακά θα μεγαλώνει. Η επόμενη σύνοδος των δύο πλανητών θα γίνει στις 28 Μαΐου 2013 αλλά δεν θα είναι τόσο εντυπωσιακή όπως αυτές τις ημέρες διότι θα δύουν μόλις μία ώρα μετά τον Ήλιο.

 Η σύνοδος των δυο πλανητών είναι τόσο εντυπωσιακή για δύο λόγους: 1) η Αφροδίτη θα είναι σε μέγιστη ανατολική αποχή (δηλαδή θα βρίσκεται στην μεγαλύτερη απόσταση από τον Ήλιο κατά το ηλιοβασίλεμα) στις 27 Μαρτίου και 2) η εκλειπτική σχηματίζει μεγάλη γωνία με τον ορίζοντα κατά την δύση αυτή την εποχή, έτσι ώστε οι δυο πλανήτες δύουν αρκετή ώρα μετά τον Ήλιο. 

 Στις 25 και 26 Μαρτίου και καθώς η απόσταση μεταξύ τους θα έχει μεγαλώσει στις 10 μοίρες η Σελήνη 3 ημερών θα προστεθεί στον δυτικό ουρανό ανάμεσα στους δυο πλανήτες.

www.ofa.gr

Νεαροί αστέρες τρεμοσβήνουν στην καρδιά του Ωρίωνα

 Αστρονόμοι με τη βοήθεια των διαστημικών τηλεσκοπίων Herschel της ESA και Spitzer της NASA παρατήρησαν ασυνήθιστα ταχείες μεταβολές στη λαμπρότητα νέων αστέρων, οι οποίοι γεννήθηκαν μέσα στο γνώριμο περιβάλλον του Νεφελώματος του Ωρίωνα.

  Εικόνες από ένα επιστημονικό όργανο του Herschel σχεδιασμένο να λειτουργεί στην περιοχή του μακρινού υπεριώδους, και από δύο ανιχνευτές ακτινοβολίας με μικρότερο μήκος κύματος του Spitzer συνθέτουν μια λεπτομερή εικόνα αστεριών που σχηματίζονται στην καρδιά ενός από τα πιο γνωστά αντικείμενα του νυχτερινού ουρανού.

  Το Νεφέλωμα του Ωρίωνα βρίσκεται σε απόσταση 1350 ετών φωτός από τη Γη και εμφανίζεται σε περίοπτη θέση στους χειμωνιάτικους ουρανούς προς τέρψη των Ευρωπαίων παρατηρητών.

  Γνωστό και σαν Ξίφος του Ωρίωνα, το νεφέλωμα διακρίνεται κάτω από τα τρία αστέρια που αποτελούν τη ζώνη του Ωρίωνα του Κυνηγού, ενός από τους πιο εύκολα αναγνωρίσιμους αστερισμούς.

  Πρόκειται για ένα από τα λίγα νεφελώματα που μπορούν να γίνουν ορατά με γυμνό μάτι και αποτελεί ένα δημοφιλή στόχο για ερασιτέχνες αστρονόμους.

  Στο εσωτερικό του νεφελώματος βρίσκεται η πλησιέστερη στη Γη περιοχή γέννησης νέων αστέρων, όπου έντονη υπεριώδη ακτινοβολία που εκπέμπουν οι θερμοί νέοι αστέρες έχει σαν αποτέλεσμα αέρια και η σκόνη που έχει συγκεντρωθεί να λάμπουν.

  Μέσα στο σύννεφο σκόνης φιλοξενούνται νεότεροι αστέρες, οι οποίοι βρίσκονται ακόμα στο αρχικό στάδιο της εξέλιξης και αόρατη στην περιοχή μηκών κύματος του ορατού φωτός.

  Ο νέος αυτός συνδυασμός εικόνων από το μακρινό και κοντινό υπέρυθρο επιτρέπει στους αστρονόμους να διεισδύσουν στο νέφος σκόνης και να αποκαλύψουν τους εμβρυϊκούς αστέρες που περιβάλλει.

  Ένας νέος αστέρας σχηματίζεται από πυκνό νέφος αερίου και σκόνης όταν αυτό αρχίσει να καταρρέει κάτω από το ίδιο του το βάρος, δημιουργώντας ένα θερμό πρωτοαστέρα, τον οποίο περιβάλλει ένας περιστρεφόμενος δίσκος και ένα κέλυφος αερίου.

  Μέρος από το υλικό αυτό, αφού θα στροβιλιστεί γύρω από τον αστέρα για μερικές εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια, θα προσκολληθεί επάνω του και όταν η μάζα του ξεπεράσει μία κρίσιμη τιμή, η πυρηνική σύντηξη που θα ξεκινήσει στον πυρήνα του θα ολοκληρώσει το σχηματισμό του αστέρα.

  Από το εναπομείναν αέριο και σκόνης στο δίσκο που περιβάλλει τον πρωτοαστέρα είναι πιθανόν να σχηματιστεί κάποιο πλανητικό σύστημα - όπως συνέβη με το δικό μας Ηλιακό Σύστημα.

  Μια ομάδα αστρονόμων με επικεφαλής το Nicolas Billot του Ιnstitut de Radiasatronomie Millimetrique, στη Γρανάδα της Ισπανίας, με τη βοήθεια του διαστημικού τηλεσκοπίου Herschel συγκέντρωσαν εικόνες του Νεφελώματος του Ωρίωνα μία φορά την εβδομάδα το χειμώνα και την άνοιξη της περασμένης χρονιάς.

  Η ειδική κάμερα και το φασματόμετρο (Photodetector Array Camera and Spectrometer - PACS) με τα οποία είναι εξοπλισμένο το Herschel ανίχνευσαν στην περιοχή του μακρινού υπέρυθρου σωματίδια ψυχρής σκόνης στους δίσκους γύρω από νεοεμφανιζόμενους αστέρες.

  Οι παρατηρήσεις αυτές συνδυάστηκαν με παλαιότερες εικόνες που είχαν ληφθεί από το διαστημικό τηλεσκόπιο Spitzer σε μικρότερα μήκη κύματος, στην περιοχή του κοντινού υπέρυθρου, και απεικονίζουν παλαιότερα και θερμότερα αντικείμενα.

  Προς μεγάλη έκπληξη των αστρονόμων, η λαμπρότητα των νέων αστεριών παρουσίαζε μεταβολή της τάξης του 20% στη διάρκεια των λίγων εβδομάδων που διήρκεσαν οι παρατηρήσεις. Η αύξηση της φωτεινότητας ενός νέου αστέρα είναι μία διαδικασία που διαρκεί χρόνια ή ακόμα και αιώνες. Τώρα, αναζητούν μία πιθανή εξήγηση για το λόγο που συμβαίνει κάτι τέτοιο.

  Ένα πιθανό ενδεχόμενο είναι λεπτά νήματα αερίου με κατεύθυνση από το εξωτερικό του δίσκου που περιβάλλει τον αστέρα προς το εσωτερικό του να το θερμαίνουν και να τον κάνουν να λάμπει προσωρινά.

  Ένα άλλο σενάριο που μελετούν οι αστρονόμοι είναι ψυχρό υλικό να στοιβάζεται στο εσωτερικό του δίσκου και να σκιάζει το εξωτερικό του, κάνοντας τον να φαίνεται κατά περιοχές πιο σκοτεινό.

  Και στις δύο περιπτώσεις, ωστόσο, εξέλιξη των νεαρών αστέρων είναι κάθε άλλο παρά μια συνεχή και αδιάκοπη διαδικασία.

  “Από την άλλη, οι παρατηρήσεις που συγκέντρωσε το Herschel μας εκπλήσσουν, όσο και μας προσφέρουν ενδιαφέρουσες πληροφορίες σχετικά με το τι συμβαίνει στα πρώτα στάδια της γέννησης αστέρων και πλανητών”, σχολιάζει ο Goran Pilbratt, επιστήμονας της ESA που εργάζεται για το πρόγραμμα Herschel.

  Χάρη στην υψηλή διακριτική ικανότητα του διαστημικού τηλεσκοπίου Herschel στην περιοχή του μακρινού υπέρυθρου, σε συνδυασμό με παρατηρήσεις από το Spitzer σε μικρότερα μήκη κύματος, οι αστρονόμοι έχουν τη δυνατότητα να διεισδύσουν στα μυστικά της γέννησης νέων αστέρων.

ESA Ελλάδα

www.ofa.gr

Γαλαξίες σε Απόσταση Αναπνοής - Το VST καταγράφει συγκρούσεις σε ένα νεαρό σμήνος γαλαξιών

 Το τηλεσκόπιο VST (VLT Survey Telescope - VST) στο παρατηρητήριο του ESO στο Παρανάλ της Χιλής, κατέγραψε μία εντυπωσιακή συλλογή εικόνων αλληλεπιδρώντων γαλαξιών στο γαλαξιακό σμήνος του Ηρακλή. Η ευκρίνεια της νέας εικόνας και οι εκατοντάδες γαλαξίες που καταγράφηκαν με μεγάλη λεπτομέρεια, σε λιγότερες από τρεις ώρες παρατηρήσεων, αναδεικνύουν τις μεγάλες δυνατότητες του τηλεσκοπίου VST και της τεράστιας κάμερας OmegaCAM, για την εξερεύνηση του κοντινού μας Σύμπαντος. 

 Το γαλαξιακό σμήνος του Ηρακλή (γνωστό και ως Abell 2151) βρίσκεται σε απόσταση περίπου 500 εκατομμυρίων ετών φωτός μακριά από τη Γη, στον αστερισμό του Ηρακλή. Διαφέρει σημαντικά από άλλες κοντινές στη Γη συγκεντρώσεις γαλαξιών. Το σχήμα του είναι ακανόνιστο και περιλαμβάνει διαφορετικούς τύπους γαλαξιών, όπως ιδιαίτερα νεαρούς και σπειροειδείς στους οποίους γεννιούνται νέα άστρα, ενώ δε φαίνεται να υπάρχει κανένας γιγαντιαίος ελλειπτικός.

 Η νέα εικόνα ελήφθη από το VST, τη πλέον πρόσφατη προσθήκη στο Παρατηρητήριο Παρανάλ του ESO στη Χιλή (eso1119). Το VST είναι ένα τηλεσκόπιο επισκοπήσεων, το οποίο διαθέτει μία κάμερα 268 εκατομμυρίων εικονοστοιχείων (megapixels), την OmegaCAM, η οποία μπορεί να λάβει εικόνες πολύ μεγάλων περιοχών του ουρανού. Κανονικά μόνο μικρά τηλεσκόπιο μπορούν να απεικονίσουν σε μία έκθεση τόσο μεγάλα αντικείμενα, όμως το 2,6 μέτρων VST δεν έχει μόνο ιδιαίτερα μεγάλο πλάτος πεδίου, αλλά επιπλέον αξιοποιεί τις εξαιρετικές συνθήκες παρατήρησης στο Παρανάλ, για να καταγράψει εικόνες πολύ ευκρινείς και ταυτόχρονα με μεγάλο βάθος, πολύ γρήγορα.

 Ζεύγη γαλαξιών που πλησιάζουν μεταξύ τους σε “απόσταση αναπνοής” και βρίσκονται σε διαδικασία συγχώνευσης εμφανίζονται παντού στην εικόνα. Οι πολυάριθμες αλληλεπιδράσεις και ο μεγάλος αριθμός, πλούσιων σε αέριο, γαλαξιών που γεννούν νέα άστρα στο σμήνος, κάνουν τα μέλη του σμήνους να μοιάζουν με τους νεαρούς γαλαξίες στο πιο μακρινό Σύμπαν [1]. Εξαιτίας αυτής της ομοιότητας, οι αστρονόμοι θεωρούν πως το γαλαξιακό σμήνος του Ηρακλή είναι σχετικά νέο. Είναι ένα δυναμικό και δραστήριο σμήνος, το οποίο κάποτε θα ωριμάσει σαν τα παλαιότερα σμήνη που συναντάμε στη γαλαξιακή γειτονιά μας.

 Τα σμήνη γαλαξιών σχηματίζονται όταν μικρότερες ομάδες γαλαξιών πλησιάζουν μεταξύ τους κάτω από την επίδραση της ίδιας τους της βαρύτητας. Καθώς αυτές οι ομάδες πλησιάζουν, το σμήνος γίνεται πιο συμπαγές και το σχήμα του περισσότερο σφαιρικό. Παράλληλα, αρχίζει η αλληλεπίδραση μεταξύ μεμονωμένων γαλαξιών του σμήνους. Ακόμη και αν οι σπειροειδείς γαλαξίες κυριαρχούν στα αρχικά στάδια της ομαδοποίησης, οι συγκρούσεις τους με άλλους γαλαξίες τελικά διαταράσσουν τη σπειροειδή τους δομή και απομακρύνουν το αέριο και τη σκόνη τους, διακόπτοντας τις περισσότερες διαδικασίες αστρικής δημιουργίας. Εξαιτίας αυτού, οι περισσότεροι γαλαξίες σε ένα ώριμο σμήνος είναι ελλειπτικού ή ακανόνιστου σχήματος. Από τις συγχωνεύσεις μικρότερων γαλαξιών, δημιουργούνται ένας ή δύο μεγάλοι ελλειπτικοί γαλαξίες με αρκετά γηραιά άστρα, οι οποίοι καταλαμβάνουν συνήθως κεντρικές θέσεις στα παλαιά σμήνη.

 Το γαλαξιακό σμήνος του Ηρακλή, θεωρείται ότι αποτελείται από το συνδυασμό τριών τουλάχιστον μικρών σμηνών και ομάδων γαλαξιών οι οποίοι δημιούργησαν μία μεγαλύτερη συγκέντρωση. Επίσης, το σμήνος του Ηρακλή βρίσκεται σε μία διαδικασία συγχώνευσης με άλλα μεγάλα σμήνη που θα οδηγήσει στη δημιουργία ενός γαλαξιακού υπερσμήνους. Αυτές οι τεράστιες συγκεντρώσεις σμηνών αποτελούν μερικές από τις μεγαλύτερες δομές του Σύμπαντος. Η OmegaCAM του VST, λόγω του εύρους πεδίου και της ποιότητας της εικόνας της, είναι ιδανική για τη μελέτη των εξωτερικών περιοχών των σμηνών, όπου συμβαίνουν οι αλληλεπιδράσεις μεταξύ των σμηνών, τις οποίες δεν έχουμε ακόμη κατανοήσει ικανοποιητικά.

 Αυτή η όμορφη εικόνα μας εμφανίζει όχι μόνο τους γαλαξίες του σμήνους του Ηρακλή, αλλά επίσης πολλά αμυδρά και θολά αντικείμενα στο υπόβαθρο, τα οποία είναι γαλαξίες που βρίσκονται σε ακόμα πιο μακρινές αποστάσεις. Πιο κοντά σε μας, στο προσκήνιο της εικόνας, φαίνονται άστρα του Γαλαξία μας, ενώ και κάποιοι αστεροειδείς έχουν αφήσει τα ίχνη τους καθώς διέρχονταν αργά μπροστά από το πεδίο, στη διάρκεια λήψης της εικόνας.

Σημειώσεις
  [1] Τα αντικείμενα στο πολύ μακρινό Σύμπαν, φαίνονται σε μας όπως όταν ήταν πολύ νεώτερα, καθώς το φως τους χρειάζεται αρκετά δισεκατομμύρια χρόνια για να μας φτάσει. Περισσότερες πληροφορίες

Περισσότερες πληροφορίες
  Το πρόγραμμα VST αποτελεί σύμπραξη μεταξύ του INAF–Osservatorio Astronomico di Capodimonte, με έδρα στη Νάπολη της Ιταλίας και του ESO. Το INAF σχεδίασε και κατασκεύασε το τηλεσκόπιο, σε συνεργασία με κορυφαίες Ιταλικές βιομηχανίες ενώ το ESO ήταν υπεύθυνο για το θόλο και τα τεχνικά έργα στο χώρο εγκατάστασης. Η OmegaCAM, η κάμερα του VST, σχεδιάστηκε και κατασκευάστηκε από μία κοινοπραξία η οποία περιελάμβανε ινστιτούτα στην Ολλανδία, Γερμανία και Ιταλία, με σημαντική συνεισφορά από το ESO. Το ESO διαχειρίζεται τη λειτουργία του τηλεσκοπίου και αποθηκεύει και διανέμει τα δεδομένα που λαμβάνονται από αυτό.

 Το 2012 συμπληρώνονται 50 χρόνια από την ίδρυση του Ευρωπαϊκού Νότιου Αστεροσκοπείου. Το ESO, (European Southern Observatory - Ευρωπαϊκό Νότιο Αστεροσκοπείο), αποτελεί τον κορυφαίο διακρατικό ερευνητικό οργανισμό για την αστρονομία στην Ευρώπη, και το πλέον παραγωγικό αστρονομικό παρατηρητήριο στον κόσμο.
 Το ESO διαθέτει τις εξελιγμένες ερευνητικές εγκαταστάσεις του στους αστρονόμους. Υποστηρίζεται από 15 χώρες, την Αυστρία, το Βέλγιο, τη Βραζιλία, τη Γαλλία, τη Γερμανία, τη Δανία, την Ελβετία, το Ηνωμένο Βασίλειο, την Ισπανία, την Ιταλία, την Ολλανδία, τη Πορτογαλία, τη Σουηδία, τη Τσεχία και τη Φινλανδία.
 Το ESO ακολoυθεί ένα φιλόδοξο πρόγραμμα σχεδίασης, κατασκευής και λειτουργίας ισχυρών επίγειων εγκαταστάσεων αστρονομικής παρατήρησης, παρέχοντας στους αστρονόμους τα τεχνικά μέσα για την πραγματοποίηση σημαντικών επιστημονικών ανακαλύψεων.
 Το ESO συμβάλλει επίσης στην προώθηση και τον συντονισμό της συνεργασίας στην αστρονομική έρευνα. Το ESO διαθέτει τρεις εγκαταστάσεις παρατηρήσεων, κορυφαίες σε παγκόσμιο επίπεδο, στη Χιλή, στις περιοχές La Silla, Paranal και Chajnantor.
 Στο Paranal βρίσκεται το Very Large Telescope, το πλέον προηγμένο παγκοσμίως αστρονομικό παρατηρητήριο στο ορατό τμήμα του φάσματος, και δύο τηλεσκόπια επισκοπήσεων: το VISTA το οποίο παρατηρεί στο υπέρυθρο και αποτελεί το μεγαλύτερο επίγειο τηλεσκόπιο επισκοπήσεων και το τηλεσκόπιο επισκοπήσεων VLT το οποίο είναι το μεγαλύτερο τηλεσκόπιο που έχει σχεδιαστεί για τέτοιες παρατηρήσεις στο οπτικό μέρος του φάσματος.
 Το ESO είναι ο Ευρωπαϊκός εταίρος στο επαναστατικό τηλεσκόπιο ALMA, το μεγαλύτερο έργο αστρονομικής παρατήρησης στο κόσμο. Το ESO σχεδιάζει την κατασκευή του διαμέτρου 40 μέτρων European Extremely Large optical/near-infrared Telescope, γνωστού ως E-ELT, το οποίο θα αποτελέσει το “μεγαλύτερο μάτι της ανθρωπότητας προς τον ουρανό”.

Σύνδεσμοι
Φωτογραφίες του VST
Φωτογραφίες της OmegaCAM

ESO

www.ofa.gr

Το VLT Ανακαλύπτει ξανά τη Ζωή στη Γη - Παρατηρώντας τη Σελήνη

 Παρατηρώντας τη Σελήνη με τη βοήθεια του Very Large Telescope του ESO, οι αστρονόμοι βρήκαν στοιχεία για τη ζωή στο Σύμπαν, στην ίδια τη Γη. Η ανακάλυψη ζωής στο πλανήτη μας ακούγεται ως κάτι τετριμμένο, αλλά η νέα ερευνητική προσέγγιση που χρησιμοποιήθηκε από μία διεθνή ομάδα, ίσως βοηθήσει στη μελλοντική ανακάλυψη ζωής κάπου αλλού στο Σύμπαν. Η δουλειά της ομάδας περιγράφεται σε μία επιστημονική εργασία, η οποία δημοσιεύεται στο Nature της 1ης Μαρτίου 2012. 

 “Χρησιμοποιήσαμε μία μέθοδο, η οποία ονομάζεται παρατήρηση της γήινης λάμψης, για να δούμε τη Γη σα να ήταν εξωπλανήτης,” λέει ο Michael Sterzik (ESO), επικεφαλής συγγραφέας της εργασίας [1]. “Ο Ήλιος φωτίζει τη Γη και αυτό το φως ανακλάται και προς την επιφάνεια της Σελήνης. Η σεληνιακή επιφάνεια λειτουργώντας σα γιγαντιαίο κάτοπτρο αναπέμπει μέρος αυτής της γήινης λάμψης πίσω σε μας - αυτό το φως παρατηρήσαμε με το VLT.” 
 Οι αστρονόμοι ανέλυσαν αυτό το αμυδρό φως από τη γήινη λάμψη για να αναζητήσουν στοιχεία, όπως μερικούς συνδυασμούς αερίων της ατμόσφαιρας της Γης [2], οι οποίοι αποτελούν σαφή ένδειξη οργανικής ζωής. Αυτή η μέθοδος ορίζει τη Γη ως σύστημα αναφοράς για τη μελλοντική αναζήτηση ζωής σε πλανήτες εκτός του Ηλιακού μας Συστήματος.

 Τα αποτυπώματα της ζωής, ή βιοϋπογραφές, είναι δύσκολο να ανακαλυφθούν με συμβατικές μεθόδους, αλλά η πρωτοποριακή μεθοδολογία της ομάδας διευκολύνει ιδιαίτερα τη διαδικασία αυτή. Δε μελετάται μόνο πόσο λαμπρό είναι το φως στις διάφορες χρωματικές περιοχές, αλλά επιπλέον καταγράφεται και η πόλωση του [3], μία μέθοδος που καλείται φασματική πολωσιμετρία. Εφαρμόζοντας τη μέθοδο αυτή στην ανακλώμενη λάμψη της Γης, όπως παρατηρήθηκε από το VLT, οι βιοϋπογραφές αναδείχθηκαν ιδιαίτερα έντονα.

Ένας από τους συγγραφείς της εργασίας, ο Stegano Bagnulo (Αστεροσκοπείο Armagh, Βόρεια Ιρλανδία, Ην. Βασίλειο) εξηγεί τα πλεονεκτήματα της μεθόδου: “Το φως από ένα μακρινό εξωπλανήτη καλύπτεται από τη λάμψη του μητρικού του άστρου και έτσι είναι δύσκολο να αναλυθεί - σα να προσπαθείς να μελετήσεις ένα κόκκο σκόνης μπροστά από μία λαμπρή λάμπα φωτισμού - όμως το φως που προέρχεται από τον πλανήτη είναι πολωμένο, ενώ το αυτό του άστρου όχι. Οι πολωσιμετρικές μέθοδοι μας βοηθούν να διαχωρίσουμε το ασθενές ανακλώμενο από τον εξωπλανήτη φως, από την εκτυφλωτική αστρική λάμψη.” 

 Η ομάδα μελέτησε τη χρωματική κατανομή καθώς και το βαθμό πόλωσης του φωτός της Γης, μετά την ανάκλασή του από τη Σελήνη, σαν το φως να προέρχονταν από ένα εξωπλανήτη. Κατάφεραν να συμπεράνουν από τις μετρήσεις τους, ότι η ατμόσφαιρα της Γης είχε μερική νέφωση, ότι τμήμα της επιφάνειάς της καλύπτεται από ωκεανούς και κυρίως ότι υπάρχει χλωρίδα. Μπόρεσαν επίσης να ανιχνεύσουν μεταβολές στη νέφωση και τη χλωρίδα, σε διαφορετικές στιγμές, καθώς διαφορετικά τμήματα της Γης ανακλούσαν το φως προς τη Σελήνη.

“Η εύρεση ζωής εκτός του Ηλιακού μας Συστήματος εξαρτάται από δύο παράγοντες: αν η ζωή υπάρχει, και αν διαθέτουμε τη τεχνολογική ικανότητα να την εντοπίσουμε,” προσθέτει ο Enric Palle (Instituto de Astrofisica de Canarias, Τενερίφη, Ισπανία) ένας εκ των συγγραφέων. “Αυτή η εργασία αποτελεί ένα σημαντικό βήμα για να αποκτήσουμε αυτή την ικανότητα.” 

 “Η φασματική πολωσιμετρία ίσως τελικά να μας αποδείξει κάποτε, αν υπάρχει απλή χλωρίδα - βασισμένη σε φωτοσυνθετικές διαδικασίες - σε άλλα σημεία του Σύμπαντος,” καταλήγει ο Sterzik. “Πάντως σίγουρα δεν αναζητούμε μικρά πράσινα ανθρωπάκια, ή στοιχεία ευφυούς ζωής.” 

 Η επόμενη γενιά τηλεσκοπίων, όπως το E-ELT (the European Extremely Large Telescope), ίσως μπορέσουν να μας προσφέρουν την εξαιρετική ανακάλυψη ότι η Γη δεν είναι ο μοναδικός φορέας ζωής στο αχανές Σύμπαν.

Σημειώσεις

 [1] Η Γήινη Λάμψη, μερικές φορές αναφέρεται ως η παλιά Σελήνη στην αγκάλη της νέας, είναι εύκολα ορατή με γυμνό οφθαλμό και εντυπωσιακή αν παρατηρηθεί με κιάλια. Διακρίνεται καλύτερα όταν η Σελήνη φαίνεται μόνο ως λεπτός μηνίσκος, τη περίοδο τρεις μέρες πριν και μετά τη νέα Σελήνη. Εκτός του λαμπρού μηνίσκου, είναι ορατός και ο υπόλοιπος σεληνιακός δίσκος, φωτιζόμενος αμυδρά από τη Γη.

 [2] Στην ατμόσφαιρα της Γης, τα κύρια βιολογικά παραγόμενο αέρια είναι το οξυγόνο, το όζον, το μεθάνιο και το διοξείδιο του άνθρακα. Αλλά όλα αυτά μπορούν να παραχθούν από φυσικά αίτια και σε άλλους πλανήτες χωρίς τη παρουσία ζωής. Η βιοϋπογραφή καθορίζεται από τη ταυτόχρονη παρουσία αυτών των αερίων, σε ποσότητες συμβατές με την ύπαρξη ζωής. Αν η ζωή, για κάποια αιτία, εξαφανίζονταν και δε μπορούσε να αναπληρώσει αυτά τα αέρια, θα αντιδρούσαν και θα δημιουργούσαν νέες ενώσεις. Μερικά θα εξαφανίζονταν γρήγορα και οι χαρακτηριστικές βιοϋπογραφές θα έσβηναν μαζί τους.

 [3] Όταν το φως είναι πολωμένο, το ηλεκτρικό και το μαγνητικό πεδίο που το αποτελούν έχουν συγκεκριμένο προσανατολισμό. Στο μη πολωμένο φως, ο προσανατολισμός των πεδίων είναι τυχαίος και δεν έχει συγκεκριμένη κατεύθυνση. Στον τρισδιάστατο κινηματογράφο χρησιμοποιείται μία τεχνική που χρησιμοποιεί πολωμένο φως. Διαφορετικές εικόνες εκπέμπονται με διαφορετικά πολωμένο φως και φτάνουν στο αριστερό και το δεξί μάτι του θεατή, διαχωριζόμενες από πολωτικά φίλτρα στα ειδικά γυαλιά. Η ομάδα μέτρησε τη πόλωση χρησιμοποιώντας μία ειδική λειτουργία του οργάνου FORS2 του VLT.

Περισσότερες πληροφορίες
 Η έρευνα αυτή παρουσιάζεται στη επιστημονική εργασία “Biosignatures as revealed by spectropolarimetry of Earthshine”, των M. Sterzik και άλλων, η οποία δημοσιεύεται στην επιστημονική επιθεώρηση Nature της 1ης Μαρτίου 2012.

 Η ερευνητική ομάδα αποτελείται από τους Michael F. Sterzik (ESO, Χιλή), Stefano Bagnulo (Αστεροσκοπείο Armagh, Β. Ιρλανδία, Ην. Βασίλειο) και Enric Palle (Instituto de Astrofisica de Canarias, Τενερίφη, Ισπανία).

 Το 2012 συμπληρώνονται 50 χρόνια από την ίδρυση του Ευρωπαϊκού Νότιου Αστεροσκοπείου. Το ESO, (European Southern Observatory - Ευρωπαϊκό Νότιο Αστεροσκοπείο), αποτελεί τον κορυφαίο διακρατικό ερευνητικό οργανισμό για την αστρονομία στην Ευρώπη, και το πλέον παραγωγικό αστρονομικό παρατηρητήριο στον κόσμο.
 Το ESO διαθέτει τις εξελιγμένες ερευνητικές εγκαταστάσεις του στους αστρονόμους. Υποστηρίζεται από 15 χώρες, την Αυστρία, το Βέλγιο, τη Βραζιλία, τη Γαλλία, τη Γερμανία, τη Δανία, την Ελβετία, το Ηνωμένο Βασίλειο, την Ισπανία, την Ιταλία, την Ολλανδία, τη Πορτογαλία, τη Σουηδία, τη Τσεχία και τη Φινλανδία.
 Το ESO ακολoυθεί ένα φιλόδοξο πρόγραμμα σχεδίασης, κατασκευής και λειτουργίας ισχυρών επίγειων εγκαταστάσεων αστρονομικής παρατήρησης, παρέχοντας στους αστρονόμους τα τεχνικά μέσα για την πραγματοποίηση σημαντικών επιστημονικών ανακαλύψεων.
 Το ESO συμβάλλει επίσης στην προώθηση και τον συντονισμό της συνεργασίας στην αστρονομική έρευνα. Το ESO διαθέτει τρεις εγκαταστάσεις παρατηρήσεων, κορυφαίες σε παγκόσμιο επίπεδο, στη Χιλή, στις περιοχές La Silla, Paranal και Chajnantor.
 Στο Paranal βρίσκεται το Very Large Telescope, το πλέον προηγμένο παγκοσμίως αστρονομικό παρατηρητήριο στο ορατό τμήμα του φάσματος, και δύο τηλεσκόπια επισκοπήσεων: το VISTA το οποίο παρατηρεί στο υπέρυθρο και αποτελεί το μεγαλύτερο επίγειο τηλεσκόπιο επισκοπήσεων και το τηλεσκόπιο επισκοπήσεων VLT το οποίο είναι το μεγαλύτερο τηλεσκόπιο που έχει σχεδιαστεί για τέτοιες παρατηρήσεις στο οπτικό μέρος του φάσματος.
 Το ESO είναι ο Ευρωπαϊκός εταίρος στο επαναστατικό τηλεσκόπιο ALMA, το μεγαλύτερο έργο αστρονομικής παρατήρησης στο κόσμο. Το ESO σχεδιάζει την κατασκευή του διαμέτρου 40 μέτρων European Extremely Large optical/near-infrared Telescope, γνωστού ως E-ELT, το οποίο θα αποτελέσει το “μεγαλύτερο μάτι της ανθρωπότητας προς τον ουρανό”.

Σύνδεσμοι
Επιστημονική εργασία: Το επιστημονικό άρθρο όπως δημοσιεύεται στο Nature
Φωτογραφίες του VLT

ESO

www.ofa.gr

Venus Express: Μήπως η Αφροδίτη αλλάζει ταχύτητα;

 Το διαστημόπλοιο της ESA Venus Express ανακάλυψε πως ο καλυμμένος από πυκνά σύννεφα γειτονικός μας πλανήτης περιστρέφεται με μια ταχύτητα ελαφρώς μικρότερη από εκείνη που είχε υπολογισθεί παλαιότερα. Έχοντας τη δυνατότητα να διαπεράσει την πυκνή ατμόσφαιρα της Αφροδίτης, ανακάλυψε ότι κάποια χαρακτηριστικά της επιφάνειας της δε βρίσκονταν ακριβώς εκεί όπου θα έπρεπε.

 Με τη βοήθεια του VIRTIS, ένα επιστημονικό όργανο σχεδιασμένο να λειτουργεί στην περιοχή του υπέρυθρου για να διεισδύει στο στρώμα από σύννεφα που καλύπτει τον πλανήτη, οι επιστήμονες υπολόγισαν ότι χαρακτηριστικά της επιφάνειας του είχαν μετατοπιστεί μέχρι και 20 χιλιόμετρα από τη θέση όπου θα βρίσκονταν εάν η Αφροδίτη περιστρεφόταν με την ταχύτητα που είχε μετρήσει το διαστημόπλοιο της NASA Magellan στις αρχές της δεκαετίας του '90.

 Οι νέες μετρήσεις που έχει συγκεντρώσει το διαστημόπλοιο σε τροχιά γύρω από την Αφροδίτη έχουν βοηθήσει τους επιστήμονες να καθορίσουν εάν ο πλανήτης διαθέτει ένα στέρεο ή υγρό πυρήνα, κάτι που θα μας βοηθούσε να κατανοήσουμε καλύτερα τη δημιουργία του, καθώς και τον τρόπο με τον οποίο εξελίχθηκε.

 Στην περίπτωση που η Αφροδίτη διαθέτει στέρεο πυρήνα, κάτι τέτοιο θα σήμαινε πως η μάζα της θα ήταν συγκεντρωμένη στο κέντρο της. Σε αυτήν την περίπτωση, η περιστροφή του πλανήτη δεν θα επηρεαζόταν σημαντικά από εξωτερικές δυνάμεις.

 Οι πιο σημαντικές από τις δυνάμεις που δέχεται έχουν την πηγή της στην πυκνή ατμόσφαιρα του πλανήτη - εκτιμάται ότι η πίεση είναι 90 φορές μεγαλύτερη από εκείνη της Γης και αέριες μάζες, οι οποίες κινούνται με υψηλές ταχύτητες, διαταράσσουν την ταχύτητα περιστροφής λόγω της τριβής που αναπτύσσεται με την επιφάνεια του εδάφους.

 Η Γη βρίσκεται υπό την επίδραση παρόμοιων δυνάμεων, οι οποίες προέρχονται από ανέμους που πνέουν, καθώς και τις παλίρροιες που παρατηρούνται σε ωκεανούς και θάλασσες. Η διάρκεια μιας γήινης ημέρας μπορεί να μεταβληθεί μέχρι και ένα χιλιοστό του δευτερόλεπτου, ανάλογα με την ταχύτητα και κατεύθυνση των ανέμων, όσο και τις θερμοκρασίες που επικρατούν στη διάρκεια κάθε χρόνου.

 Τις δεκαετίες του '80 και του '90, τα διαστημόπλοια Venera και Magellan σχεδίασαν χάρτες της επιφάνεια της Αφροδίτης, η οποία παρέμενε κάτω από πέπλο μυστηρίου και από μία πυκνή ατμόσφαιρα πλούσια σε δηλητηριώδη αέρια. Οι χάρτες αυτοί μας έδωσαν την πρώτη λεπτομερή και ολοκληρωμένη εικόνα ενός τόσο ξεχωριστού, όσο και εχθρικού περιβάλλοντος.

 Κατά τη διάρκεια της τετραετούς αποστολής του, το Magellan είχε την ευκαιρία να παρατηρήσει χαρακτηριστικά στην επιφάνεια του πλανήτη και να συγκεντρώσει μετρήσεις που επέτρεψαν στους επιστήμονες να υπολογίσουν τη διάρκεια μίας μέρας, η οποία ισοδυναμεί με εκείνη 243,0185 ημερών στη Γη.

 Ωστόσο, χαρακτηριστικά στην επιφάνεια της Αφροδίτης τα οποία παρατηρήθηκαν 16 χρόνια αργότερα από την αποστολή Venus Express θα μπορούσαν να ταυτίζονται με εκείνα που παρατηρήθηκαν από το Magellan, εάν η διάρκεια της ημέρας είναι κατά μέσο όρο 6,5 λεπτά μεγαλύτερη από εκείνη που είχε αρχικά υπολογίσει το Magellan.

 Κάτι τέτοιο φαίνεται να συμφωνεί και με τις πιο πρόσφατες μετρήσεις που πραγματοποιήθηκαν από τη Γη με ειδικά ραντάρ για μεγάλα χρονικά διαστήματα.

 “Όταν οι δύο χάρτες δεν συμφωνούσαν, θεώρησα πως είχε γίνει κάποιο λάθος στους υπολογισμούς μου, καθώς το Magellan μέτρησε την τιμή με ιδιαίτερα μεγάλη ακρίβεια, ωστόσο είχαμε ελέγξει κάθε πιθανό λάθος που περνούσε από το μυαλό μας,” σημείωσε ο Nils Muller από το Γερμανικό Αεροδιαστημικό Κέντρο DLR, ο οποίος είναι επικεφαλής της ομάδας συγγραφέων που δημοσίευσε μία ερευνητική εργασία σχετικά με την περιστροφή της Αφροδίτης.

 Επιστήμονες, μεταξύ των οποίων και ο Ozgur Karatekin του Βασιλικού Αστεροσκοπείου του Βελγίου, εξέτασε την πιθανότητα τυχαίων μικρής χρονικής διάρκειας διακυμάνσεων στην διάρκεια της ημέρας της Αφροδίτης, ωστόσο κατέληξε στο συμπέρασμα πως κατά μέσο όρο θα πρέπει το άθροισμά τους να είναι μηδενικό.

 Από την άλλη, πρόσφατα ατμοσφαιρικά μοντέλα έδειξαν ότι ίσως ο καιρός στον πλανήτη να χαρακτηριζόταν από κύκλους διάρκειας δεκαετιών, οι οποίοι θα μπορούσαν να συνοδεύονταν από εξίσου μακροχρόνιες αλλαγές στην περίοδο περιστροφής. Μεταξύ άλλων, οι επιστήμονες μελετούν την μεταβολή της στροφορμής τόσο της Αφροδίτης και της Γης, όταν οι δύο πλανήτες βρίσκονται σε μικρή σχετικά απόσταση ο ένας από τον άλλο.

 “Ο ακριβής προσδιορισμός του ρυθμού περιστροφής της Αφροδίτης θα βοηθήσει τον σχεδιασμό μελλοντικών διαστημικών αποστολών, καθώς θα χρειαστούν λεπτομερείς πληροφορίες για την επιλογή των πιθανών σημείων προσγείωσης”, εξήγησε ο Hakan Svedhem, ένας από τους επιστήμονες της ESA που εργάζονται στο πρόγραμμα Venus Express.

 Παρόλο που περαιτέρω μελέτη είναι απαραίτητη, το διαστημόπλοιο Venus Express αποδεικνύει ήδη την ικανότητα του να διεισδύει στο μυστήριο αυτού του τόσο αινιγματικού πλανήτη βαθύτερα από όσο είχε κανείς ονειρευτεί.

ESA Ελλάδα

www.ofa.gr

Το APEX Στρέφει το Βλέμμα του στα Σκοτεινά Νέφη του Ταύρου

Δημιουργία άστρων στις “σκοτεινές περιοχές του ουρανού”

 Μία νέα εικόνα από το τηλεσκόπιο APEX (Atacama Pathfinder Experiment) στη Χιλή δείχνει ένα ελικοειδή σχηματισμό κοσμικής σκόνης με μήκος μεγαλύτερο από δέκα έτη φωτός. Μέσα σ΄ αυτό κρύβονται νεογέννητα άστρα, ενώ πυκνά νέφη αερίου ετοιμάζονται να καταρρεύσουν βαρυτικά δημιουργώντας περισσότερα νέα άστρα. Πρόκειται για μία από τις πλησιέστερες σε μας περιοχές δημιουργίας άστρων. Οι κόκκοι της κοσμικής σκόνης είναι τόσο ψυχροί ώστε απαιτούνται παρατηρήσεις σε μήκη κύματος περίπου ενός χιλιοστού, όπως αυτές που μπορεί να πραγματοποιήσει η κάμερα LABOCA του τηλεσκοπίου APEX, για να καταγραφεί η ασθενής λάμψη τους.

 Το Μοριακό Νέφος του Ταύρου, στον ομώνυμο αστερισμό, βρίσκεται σε απόσταση 450 περίπου ετών φωτός από τη Γη. Η εικόνα δείχνει δύο τμήματα ενός μεγάλου μήκους νηματοειδούς σχηματισμού σε αυτό το νέφος, τα οποία είναι γνωστά με τις ονομασίες Barnard 211 και Barnard 213. Τα ονόματά τους προέρχονται από τον φωτογραφικό κατάλογο “σκοτεινών περιοχών” που συντάχθηκε από τον αστρονόμο Έντουαρντ Έμερσον Μπάρναρντ (Edward Emerson Barnard), στις αρχές του 20ου αιώνα. Στο ορατό τμήμα του φάσματος, αυτές οι περιοχές εμφανίζονται σαν σκοτεινές λωρίδες χωρίς άστρα. Ο Μπάρναρντ ορθά υποστήριξε πως η εμφάνιση τους αυτή οφείλεται σε “αδιαφανή ύλη στο διάστημα”.

 Σήμερα γνωρίζουμε πως αυτές οι σκοτεινές περιοχές είναι στη πραγματικότητα νέφη μεσοαστρικής ύλης και σκόνης. Οι κόκκοι σκόνης - μικρά σωματίδια παρόμοια με λεπτή άμμο και στάχτη - απορροφούν το ορατό φως, εμποδίζοντας μας να δούμε το πλούσιο υπόβαθρο άστρων πίσω από αυτά. Το Μοριακό Νέφος του Ταύρου δείχνει ιδιαίτερα σκοτεινό στα ορατά μήκη κύματος καθώς δε διαθέτει τα μεγάλα άστρα, τα οποία φωτίζουν τα νεφελώματα σε άλλες περιοχές δημιουργίας άστρων όπως ο Ωρίωνας (βλ.eso1103). Οι κόκκοι εκπέμπουν μία μικρή θερμική ακτινοβολία, αλλά καθώς είναι εξαιρετικά ψυχροί, περίπου στους -260 βαθμούς Κελσίου, το φως τους μπορεί να παρατηρηθεί μόνο σε μήκη κύματος κατά πολύ μακρύτερα του ορατού, περίπου στο ένα χιλιοστό (βλ. εικόνα eso1209b και την εικόνα σύγκρισης eso1209ea για να δείτε πόσο λαμπρή είναι η εικόνα που λαμβάνεται στο χιλιοστομετρικό και εν αντιθέσει πόσο σκοτεινή φαίνεται η ίδια περιοχή στο ορατό τμήμα του φάσματος).

 Αυτά τα νέφη αερίου και σκόνης δεν αποτελούν μόνο εμπόδιο για την παρατήρηση των υποκείμενων άστρων από τους αστρονόμους. Στην πραγματικότητα αποτελούν τη γενέτειρα νέων άστρων. Όταν τα νέφη καταρρέουν, κάτω από το ίδιο τους το βάρος, δημιουργούν τοπικές συμπυκνώσεις. Μέσα σ’ αυτούς τους σχηματισμούς δημιουργούνται ενίοτε πυκνοί πυρήνες, στους οποίους το αέριο υδρογόνο βρίσκεται σε πυκνότητα και θερμοκρασία αρκετή ώστε να ξεκινήσει η διαδικασία σύντηξης - τότε ένα νέο άστρο γεννιέται. Η γέννηση του άστρου κατά συνέπεια, περιβάλλεται από ένα κουκούλι πυκνής σκόνης, εμποδίζοντας την παρατήρησή του στα ορατά μήκη κύματος. Για το λόγο αυτό, οι παρατηρήσεις σε μεγάλα μήκη κύματος, όπως τα χιλιοστομετρικά, είναι απαραίτητες για την κατανόηση των πρώτων σταδίων δημιουργίας των άστρων.

 Το πάνω δεξιά τμήμα του νηματοειδούς σχηματισμού που εμφανίζεται στην εικόνα είναι το Barnard 211, ενώ το κάτω αριστερά είναι το Barnard 213. Στις χιλιοστομετρικές παρατηρήσεις της κάμερας LABOCA του τηλεσκοπίου APEX, η θερμική ακτινοβολία των κοσμικών κόκκων σκόνης διακρίνεται σε πορτοκαλί αποχρώσεις, και έχουν υπερτεθεί πάνω σε μία εικόνα της περιοχής που έχει ληφθεί στο ορατό και η οποία εμφανίζει το πλούσιο υπόβαθρο άστρων. Το λαμπρό άστρο πάνω από τον νηματοειδή σχηματισμό, είναι το φ-Ταύρου, ενώ αυτό που φαίνεται μερικώς στο αριστερό άκρο της εικόνας είναι το HD 27482. Και τα δύο άστρα βρίσκονται πλησιέστερα στη Γη, από τον σχηματισμό και δεν έχουν καμία σχέση με αυτόν.

 Οι παρατηρήσεις έδειξαν ότι στο Barnard 213 έχει ήδη ξεκινήσει η διαδικασία κατάρρευσης και έχουν σχηματιστεί πυκνοί πυρήνες - όπως φαίνεται από τους λαμπρούς κόμβους σκόνης - και η δημιουργία των άστρων ήδη συμβαίνει εκεί. Το Barnard 211 όμως βρίσκεται σε νωρίτερο στάδιο αυτής της διαδικασίας, και ενώ η κατάρρευση και ο κερματισμός του λαμβάνουν ήδη χώρα, η διαδικασία δημιουργίας άστρων θα ξεκινήσει στο μέλλον. Αυτή η περιοχή λοιπόν, αποτελεί για τους αστρονόμους ένα εξαιρετικό πεδίο μελέτης του πώς οι “σκοτεινές περιοχές του ουρανού” του Μπάρναρντ συμμετέχουν στο κύκλο ζωής των άστρων.

 Οι παρατηρήσεις πραγματοποιήθηκαν από τον Alvaro Hacar (Observatorio Astronomico Nacional-IGN, Μαδρίτη, Ισπανία) και τους συνεργάτες του. Η κάμερα LABOCA είναι εγκατεστημένη στο 12 μέτρων τηλεσκόπιο Atacama Pathfinder Experiment (APEX), στο υψίπεδο του Chajnantor (Τσαχναντόρ) στις Χιλιανές Άνδεις, σε υψόμετρο 5000 μέτρων. Το APEX αποτελεί το πρότυπο για το επόμενης γενιάς τηλεσκόπιο ALMA (Atacama Large Millimeter/submillimeter Array), το οποίο κατασκευάζεται και λειτουργεί στο ίδιο υψίπεδο.

Περισσότερες πληροφορίες
 To APEX αποτελεί συνεργασία μεταξύ του Ινστιτούτου Ραδιοαστρονομίας Max Planck (Max-Planck-Institut fur Radioastronomie - MPIfR), του αστεροσκοπείου Onsala Space Observatory (OSO), και του ESO, και τη λειτουργία του έχει αναλάβει το ESO.

 Το ALMA αποτελεί σύμπραξη μεταξύ της Ευρώπης, της Βορείου Αμερικής και της Ανατολικής Ασίας με την συνεργασία της Χιλής. Το ESO ηγείται της κατασκευής και της λειτουργίας του ALMA εκ μέρους της Ευρώπης, το National Radio Astronomy Observatory (NRAO) από την πλευρά της Β. Αμερικής και το National Astronomical Observatory of Japan (NAOJ) για την Αν. Ασία. Το Joint ALMA Observatory (JAO) παρέχει ενιαία διοίκηση και διαχείριση για την κατασκευή και τη λειτουργία του ALMA.

 Το 2012 συμπληρώνονται 50 χρόνια από την ίδρυση του Ευρωπαϊκού Νότιου Αστεροσκοπείου. Το ESO, (European Southern Observatory - Ευρωπαϊκό Νότιο Αστεροσκοπείο), αποτελεί τον κορυφαίο διακρατικό ερευνητικό οργανισμό για την αστρονομία στην Ευρώπη, και το πλέον παραγωγικό αστρονομικό παρατηρητήριο στον κόσμο.
 Το ESO διαθέτει τις εξελιγμένες ερευνητικές εγκαταστάσεις του στους αστρονόμους. Υποστηρίζεται από 15 χώρες, την Αυστρία, το Βέλγιο, τη Βραζιλία, τη Γαλλία, τη Γερμανία, τη Δανία, την Ελβετία, το Ηνωμένο Βασίλειο, την Ισπανία, την Ιταλία, την Ολλανδία, τη Πορτογαλία, τη Σουηδία, τη Τσεχία και τη Φινλανδία.
 Το ESO ακολoυθεί ένα φιλόδοξο πρόγραμμα σχεδίασης, κατασκευής και λειτουργίας ισχυρών επίγειων εγκαταστάσεων αστρονομικής παρατήρησης, παρέχοντας στους αστρονόμους τα τεχνικά μέσα για την πραγματοποίηση σημαντικών επιστημονικών ανακαλύψεων.
 Το ESO συμβάλλει επίσης στην προώθηση και τον συντονισμό της συνεργασίας στην αστρονομική έρευνα. Το ESO διαθέτει τρεις εγκαταστάσεις παρατηρήσεων, κορυφαίες σε παγκόσμιο επίπεδο, στη Χιλή, στις περιοχές La Silla, Paranal και Chajnantor.
 Στο Paranal βρίσκεται το Very Large Telescope, το πλέον προηγμένο παγκοσμίως αστρονομικό παρατηρητήριο στο ορατό τμήμα του φάσματος, και δύο τηλεσκόπια επισκοπήσεων: το VISTA το οποίο παρατηρεί στο υπέρυθρο και αποτελεί το μεγαλύτερο επίγειο τηλεσκόπιο επισκοπήσεων και το τηλεσκόπιο επισκοπήσεων VLT το οποίο είναι το μεγαλύτερο τηλεσκόπιο που έχει σχεδιαστεί για τέτοιες παρατηρήσεις στο οπτικό μέρος του φάσματος.
 Το ESO είναι ο Ευρωπαϊκός εταίρος στο επαναστατικό τηλεσκόπιο ALMA, το μεγαλύτερο έργο αστρονομικής παρατήρησης στο κόσμο. Το ESO σχεδιάζει την κατασκευή του διαμέτρου 40 μέτρων European Extremely Large optical/near-infrared Telescope, γνωστού ως E-ELT, το οποίο θα αποτελέσει το “μεγαλύτερο μάτι της ανθρωπότητας προς τον ουρανό”.

Σύνδεσμοι
Πληροφορίες για το APEX
Εικόνες από το APEX

ESO

www.ofa.gr

Με επιτυχία στέφθηκε η παρθενική πτήση του νέου πυραύλου της ESA, Vega

Μετά την πρώτη επιτυχή εκτόξευσή του από την Ευρωπαϊκή διαστημική βάση στο Κουρού της Γαλλικής Γουιάνας, ο νέος πύραυλος της ESA Vega είναι έτοιμος να συμπληρώσει την οικογένεια των παλαιότερων Ariane 5 και των Ρωσικών πυραύλων Soyuz.

Αφότου η οικογένεια των πυραύλων εκτόξευσης μεγάλωσε, η Ευρώπη μπορεί να ανταπεξέλθει σε ένα μεγάλο εύρος διαστημικών αποστολών, από την τοποθέτηση επιστημονικών δορυφόρων σε τροχιά γύρω από τη Γη μέχρι την μεταφορά τεχνολογικού εξοπλισμού στο Διεθνή Διαστημικό Σταθμό.

Ο πρώτος πύραυλος Vega απογειώθηκε στις 12.00 ώρα Ελλάδος (ή διαφορετικά, στις 07.00 τοπική ώρα Γαλλικής Γουιάνας) από την νέα εξέδρα εκτόξευσης που κατασκευάστηκε για το σκοπό αυτό και ολοκλήρωσε την αποστολή του χωρίς κανένα απρόοπτο.

Χάρη στο σχετικά μικρό μέγεθός του, ο Vega μπορεί να τοποθετήσει δορυφόρους βάρους από 300 kg μέχρι 2500 kg σε διαφορετικές τροχιές γύρω από τη Γη. Για παράδειγμα, μπορεί να μεταφέρει ένα δορυφόρο βάρους 1500 kg και να τον τοποθετήσει σε ηλιοσύγχρονη τροχιά ύψους 700 km.

Ο νέος πύραυλος της ESA θα προσφέρει τις υπηρεσίες του παράλληλα με τους Ariane 5, οι οποίοι είναι κατάλληλοι για τη μεταφορά φορτίων μεγάλου βάρους, και τους πύραυλους Soyuz μεσαίου μεγέθους.

Ο συνδυασμός των τριών αυτών διαφορετικών οχημάτων εκτόξευσης, τα οποία μπορούν να απογειωθούν από την Ευρωπαϊκή διαστημική βάση στη Γαλλική Γουιάνα, θα προσφέρουν στην Ευρώπη αυτόνομη και με μικρότερο κόστος πρόσβαση στο διάστημα.

“Σε διάστημα μικρότερο από τρεις μήνες, ο αριθμός των οχημάτων εκτόξευσης που διαθέτει η Ευρώπη αυξήθηκε από ένα σε τρία, διευρύνοντας τις υπηρεσίες που προσφέρει η Arianespace. Δεν υπάρχει πλέον ούτε ένας Ευρωπαϊκός δορυφόρος που να μην μπορεί να εκτοξευθεί με έναν από τους πυραύλους που διαχειρίζεται,” σημείωσε ο Jean-Jacques Dordain, Γενικός Διευθυντής της ESA.

“Είναι μία σημαντική ημέρα για την ESA, τα κράτη μέλη της και ειδικότερα, για την Ιταλία όπου ο πύραυλος Vega γεννήθηκε, για την Ευρωπαϊκή βιομηχανία και για την Arianespace.” 

Ο σχεδιασμός του πυραύλου Vega ξεκίνησε το 2003. Συνολικά, επτά κράτη μέλη της ESA συμμετείχαν στο φιλόδοξο πρόγραμμα: το Βέλγιο, η Γαλλία, η Ελβετία, η Ισπανία, η Ιταλία, η Ολλανδία και η Σουηδία.

“Η σημερινή επιτυχή εκτόξευση είναι η ανταμοιβή για τις αμέτρητες ώρες εργασίας περίπου 1000 ανθρώπων που συνεισέφεραν στην κατασκευή του πιο σύγχρονου οχήματος εκτόξευσης μικρών δορυφόρων,” συμπλήρωσε ο Antonio Fabrizi, διευθυντής του τμήματος που διαχειρίζεται τους πυραύλους εκτόξευσης της ESA.

“H ESA, με την πολύτιμη βοήθεια της Ιταλικής και Γαλλικής διαστημικής υπηρεσίας, καθώς και περίπου 40 ιδιωτικών εταιριών με επικεφαλή την ELV SpA, έχουν καταφέρει να κάνουν ένα άπιαστο όνειρο πραγματικότητα σε λιγότερο από μία δεκαετία.” 

ESA Ελλάδα

www.ofa.gr

Tο Μars Express προσφέρει ακλόνητα στοιχεία για την ύπαρξη ωκεανού στον παρελθόν του Άρη

Το διαστημόπλοιο της ESA Mars Express έστειλε ακλόνητα στοιχεία για την ύπαρξη ενός ωκεανού, ο οποίος κάλυπτε κάποτε τμήμα της επιφάνειας του κόκκινου πλανήτη. Το ραντάρ με το οποίο είναι εξοπλισμένο ανίχνευσε γεωλογικά ιζήματα που μαρτυρούν την ύπαρξη ενός ωκεανού με όρια τα ίχνη αρχαίων ακτογραμμών που έχουν ανακαλυφθεί στον Άρη.

Το ραντάρ MARSIS άρχισε να συγκεντρώνει παρατηρήσεις από την επιφάνεια και το υπέδαφος του Άρη το 2005, οπότε τέθηκε σε λειτουργία. Ερευνητές, με επικεφαλή τον Jeremie Mouginot από το Ινστιτούτο Πλανητολογίας και Αστροφυσικής της Grenoble (IPAG) και το Πανεπιστήμιο Irvine της Καλιφόρνια, ανέλυσαν παρατηρήσεις που συγκέντρωσε σε διάστημα μεγαλύτερο από δύο έτη και αποκάλυψαν υλικό χαμηλής πυκνότητας να καλύπτει τις βόρειες πεδιάδες.

"Ερμηνεύουμε αυτό το στρώμα υλικού σαν ιζηματογενή, ίσως και πλούσιο σε πάγο," σημείωσε ο Δρ Mouginot.“Προσφέρει για μια νέα ισχυρή ένδειξη πώς εδώ κάποτε υπήρξε κάποτε ένας ωκεανός.” 

Υπήρχαν υποψίες για την ύπαρξη ωκεανών στο παρελθόν του πλανήτη Άρη και ίχνη που θυμίζουν ακτογραμμές έχουν εντοπιστεί σε εικόνες που έχουν συγκεντρώσει διάφορα διαστημικά σκάφη. Ωστόσο, παραμένει ένα αμφιλεγόμενο ζήτημα.

Δύο είναι τα επικρατέστερα σενάρια: πριν από τέσσερα εκατομμύρια χρόνια, όταν επικρατούσαν θερμότερες συνθήκες, καθώς επίσης και πριν από τρία εκατομμύρια χρόνια, όταν ο πάγος κάτω από την επιφάνεια έλιωσε μετά από μια μεγάλη σύγκρουση, δημιουργήθηκε ένα δίκτυο καναλιών τα οποία διοχέτευαν νερό σε περιοχές με χαμηλό υψόμετρο.

“Το MARSIS, έχοντας την ικανότητα να διεισδύει βαθιά στο έδαφος, αποκαλύπτει τη δομή και σύνθεση των πρώτων 60-80 μέτρων κάτω από την επιφάνεια του πλανήτη,” εξηγεί ο Wlodek Kofman από IPAG, επικεφαλής της ομάδας που διαχειρίζεται το ραντάρ.

“Σε όλο το βάθος, υπάρχουν στοιχεία που αποδεικνύουν την ύπαρξη ιζηματογενούς υλικού, καθώς και πάγου.” 

Το στρώμα ιζηματογενούς υλικού που αποκάλυψε το MARSIS είναι χαμηλής αντανακλαστικότητας. Τέτοιου είδους ιζήματα έχουν συνήθως χαμηλή πυκνότητα και κοκκώδη δομή, όσο και έχουν διαβρωθεί και μεταφερθεί στον τελικό τους προορισμό από το νερό.

Ο πιο πρόσφατος ωκεανός, ωστόσο, θεωρείται πως ήταν προσωρινός. “Σε ένα εκατομμύριο χρόνια ή και λιγότερο”, εκτιμά ο Δρ Mouginot, “το νερό θα είχε είτε καταψυχθεί και διατηρηθεί στο υπέδαφος του πλανήτη, ή θα είχε εξατμιστεί και σταδιακά ανυψωθεί στην ατμόσφαιρα του.” 

“Δεν πιστεύω πως θα μπορούσε να διατηρηθεί με τη μορφή ωκεανού για αρκετό μεγάλο χρονικό διάστημα έτσι ώστε να επιτρέψει το σχηματισμό ζωής.” 

Για να εντοπίσουν στοιχεία ζωής, οι αστροβιολόγοι θα πρέπει να κοιτάξουν ακόμα πιο παλιά στην ιστορία του Άρη, όταν νερό σε υγρή μορφή υπήρχε για πολύ μεγαλύτερες χρονικές περιόδους.

Παρ' όλα αυτά, η συγκεκριμένη μελέτη προσφέρει κάποιες από τις σημαντικότερες αποδείξεις για την ύπαρξη μεγάλων ποσοτήτων νερού σε υγρή μορφή στον κόκκινο πλανήτη, καθώς και στοιχεία για το ρόλου που έχει διαδραματίσει το νερό σε υγρή μορφή στην γεωλογική ιστορία του Άρη.

“Προηγούμενα ευρήματα του Mars Express σχετικά με την ύπαρξη νερού στον Άρη προέρχονταν μετά από τη μελέτη εικόνων και ορυκτολογικών δεδομένων, καθώς και ατμοσφαιρικών μετρήσεων. Τώρα, με τη βοήθεια του ραντάρ ΜΑRSIS, έχουμε μία εικόνα του υπεδάφους του,” τόνισε ο Olivier Witasse, ένας από τους επιστήμονες που συμμετέχουν στο πρόγραμμα της ESA Mars Express.

“Κάτι τέτοιο προσθέτει νέα κομμάτια πληροφοριών στο πάζλ, παρ' όλα αυτά το ερώτημα παραμένει αναπάντητο: πού πήγε όλο το νερό;” 

To Mars Express συνεχίζει την έρευνά του.

ESA Ελλάδα

www.ofa.gr

H πιο Λεπτομερής Υπέρυθρη Εικόνα του Νεφελώματος της Τρόπιδας από το Τηλεσκόπιο VLT

 Το τηλεσκόπιο VLT (Very Large Telescope) του ESO μας έδωσε την πιο λεπτομερή μέχρι τώρα, απεικόνιση στο υπέρυθρο του Νεφελώματος της Τρόπιδας, ενός αστρικού μαιευτηρίου. Αναδεικνύονται πολλά από τα μέχρι πρότινος κρυμμένα χαρακτηριστικά του, διάσπαρτα σε ένα εντυπωσιακό κοσμικό τοπίο αερίου, σκόνης και νεαρών άστρων. Η εικόνα είναι από τις πλέον εντυπωσιακές που έχουν ποτέ ληφθεί από το VLT.

 Βαθιά μέσα στη νότια πλευρά του Γαλαξία μας βρίσκεται ένα κοσμικό μαιευτήριο το οποίο ονομάζεται Νεφέλωμα της Τρόπιδας. Βρίσκεται περίπου 7500 έτη φωτός μακριά από τη Γη στον αστερισμό της Τρόπιδας [1]. Αυτό το νέφος φωτεινού αερίου και σκόνης είναι ένας από τους πλέον κοντινούς στη Γη μας τόπους δημιουργίας άστρων μεγάλης μάζας και περιλαμβάνει μερικά από τα πλέον λαμπρά και μεγαλύτερα άστρα που γνωρίζουμε. Ένα από αυτά, το μυστηριώδες και ιδιαίτερα ασταθές η-Τρόπιδας, υπήρξε για αρκετά χρόνια - κάπου στη δεκαετία του 1840 - το δεύτερο πιο λαμπρό άστρο σε όλο τον ουρανό και πιθανολογείται ότι στο προσεχές μέλλον θα εκραγεί ως υπερκαινοφανής (supernova). Το νεφέλωμα της Τρόπιδας αποτελεί για τους αστρονόμους το ιδανικό εργαστήριο μελέτης της βίαιης γέννησης και της νεαρής ηλικίας των άστρων.

 Αν και το νεφέλωμα είναι εντυπωσιακό στις συνηθισμένες εικόνες στο ορατό μέρος του φάσματος (eso0905) πολλά από τα μυστικά του και τα κρυμμένα χαρακτηριστικά του καλύπτονται πίσω από παχιά νέφη σκόνης. Για να διαπεράσουν το πέπλο αυτό μια ομάδα Ευρωπαίων αστρονόμων, υπό τον Thomas Preibisch (University Observatory, Μόναχο, Γερμανία) χρησιμοποίησε την ισχύ του τηλεσκοπίου Very Large Telescope του ESO σε συνδυασμό με την υπέρυθρη κάμερα HAWK-I [2].

 Εκατοντάδες λήψεις συνδυάστηκαν για να παραχθεί αυτή η εικόνα, το πιο λεπτομερές υπέρυθρο μωσαϊκό που ελήφθη ποτέ για το νεφέλωμα, ενώ παράλληλα αποτελεί και μία από τις πλέον εντυπωσιακές εικόνες που ελήφθησαν από το VLT. Σε αυτή φαίνονται εκτός των μεγάλων λαμπρών άστρων, εκατοντάδες χιλιάδες αμυδρότερα άστρα [3], αόρατα μέχρι πρότινος.

 Το άστρο η-Τρόπιδας εμφανίζεται στο κάτω αριστερό τμήμα αυτής της νέας εικόνας. Περιβάλλεται από νέφη αερίου που λάμπουν, κάτω από την επίδραση έντονης υπεριώδους ακτινοβολίας. Σε όλη την έκταση της εικόνας διακρίνονται πολλές συμπαγείς, σκοτεινές συγκεντρώσεις υλικού, οι οποίες παραμένουν αδιαφανείς ακόμα και στο υπέρυθρο. Αυτές είναι τα κουκούλια σκόνης μέσα στα οποία δημιουργούνται τα νέα άστρα.

 Τα τελευταία λίγα εκατομμύρια χρόνια αυτή η περιοχή του ουρανού έχει δημιουργήσει μεγάλο αριθμό άστρων, μεμονωμένων όσο και σε σμήνη. Το λαμπρό αστρικό σμήνος κοντά στο κέντρο της εικόνας φέρει την ονομασία Trumpler 14. Αν και το αντικείμενο αυτό διακρίνεται καλά στο ορατό φάσμα, πολλά αμυδρότερα άστρα του αποκαλύπτονται σε αυτή την υπέρυθρη λήψη.
 Επίσης στο αριστερό τμήμα της εικόνας εμφανίζεται μία μικρή συγκέντρωση άστρων, που εικονίζονται να έχουν κίτρινο χρώμα. Η ομάδα αυτή φάνηκε για πρώτη φορά μέσα από τα νέα δεδομένα που ελήφθησαν από το VLT, καθώς δε φαίνονται καθόλου στο ορατό μέρος του φάσματος. Αυτό αποτελεί ένα μόνο από τα πολλά νέα αντικείμενα που αποκαλύπτονται σε αυτή την εντυπωσιακή πανοραμική εικόνα.

Σημειώσεις
 [1] Τρόπιδα είναι η καρίνα του μυθολογικού πλοίου Αργώ, από το μύθο του Ιάσωνα και των Αργοναυτών.

 [2] Οι περιοχές σκόνης απορροφούν και διαχέουν τα βραχύτερα μήκη κύματος του μπλε φωτός, περισσότερο από τα μακρύτερα μήκη του ερυθρού φάσματος. Αυτό εξηγεί και το γιατί τα ηλιοβασιλέματα στη Γη φαίνονται συχνά κόκκινα, ειδικά όταν υπάρχει πολύ σκόνη στην ατμόσφαιρα. Σε μερικές περιοχές με σκόνη στον ουρανό, ειδικότερα σε περιοχές δημιουργίας νέων άστρων, όπως το νεφέλωμα της Τρόπιδας, αυτό το φαινόμενο είναι τόσο έντονο, ώστε το φως στο ορατό τμήμα του φάσματος δεν τις διαπερνά καθόλου. Οι αστρονόμοι ξεπερνούν αυτό το εμπόδιο παρατηρώντας στο υπέρυθρο τμήμα του φάσματος, χρησιμοποιώντας ειδικά καταγραφικά - κάμερες όπως το HAWK-I στο τηλεσκόπιο VLT του ESO και το τηλεσκόπιο υπέρυθρης επισκόπησης VISTA.

 [3] Ένας από τους κύριους στόχους των αστρονόμων, ήταν η αναζήτηση άστρων σε αυτή τη περιοχή, τα οποία θα ήταν λιγότερο λαμπρά και μικρότερης μάζας από τον Ήλιο μας. Η συγκεκριμένη εικόνα είναι επαρκώς λεπτομερής ώστε να επιτρέπει την ανακάλυψη νεαρών καφέ (φαιών) νάνων.

Περισσότερες πληροφορίες
 Το 2012 συμπληρώνονται 50 χρόνια από την ίδρυση του Ευρωπαϊκού Νότιου Αστεροσκοπείου. Το ESO, (European Southern Observatory - Ευρωπαϊκό Νότιο Αστεροσκοπείο), αποτελεί τον κορυφαίο διακρατικό ερευνητικό οργανισμό για την αστρονομία στην Ευρώπη, και το πλέον παραγωγικό αστρονομικό παρατηρητήριο στον κόσμο.
 Το ESO διαθέτει τις εξελιγμένες ερευνητικές εγκαταστάσεις του στους αστρονόμους. Υποστηρίζεται από 15 χώρες, την Αυστρία, το Βέλγιο, τη Βραζιλία, τη Γαλλία, τη Γερμανία, τη Δανία, την Ελβετία, το Ηνωμένο Βασίλειο, την Ισπανία, την Ιταλία, την Ολλανδία, τη Πορτογαλία, τη Σουηδία, τη Τσεχία και τη Φινλανδία.
 Το ESO ακολoυθεί ένα φιλόδοξο πρόγραμμα σχεδίασης, κατασκευής και λειτουργίας ισχυρών επίγειων εγκαταστάσεων αστρονομικής παρατήρησης, παρέχοντας στους αστρονόμους τα τεχνικά μέσα για την πραγματοποίηση σημαντικών επιστημονικών ανακαλύψεων.
 Το ESO συμβάλλει επίσης στην προώθηση και τον συντονισμό της συνεργασίας στην αστρονομική έρευνα. Το ESO διαθέτει τρεις εγκαταστάσεις παρατηρήσεων, κορυφαίες σε παγκόσμιο επίπεδο, στη Χιλή, στις περιοχές La Silla, Paranal και Chajnantor.
 Στο Paranal βρίσκεται το Very Large Telescope, το πλέον προηγμένο παγκοσμίως αστρονομικό παρατηρητήριο στο ορατό τμήμα του φάσματος, και δύο τηλεσκόπια επισκοπήσεων: το VISTA το οποίο παρατηρεί στο υπέρυθρο και αποτελεί το μεγαλύτερο επίγειο τηλεσκόπιο επισκοπήσεων και το τηλεσκόπιο επισκοπήσεων VLT το οποίο είναι το μεγαλύτερο τηλεσκόπιο που έχει σχεδιαστεί για τέτοιες παρατηρήσεις στο οπτικό μέρος του φάσματος.
 Το ESO είναι ο Ευρωπαϊκός εταίρος στο επαναστατικό τηλεσκόπιο ALMA, το μεγαλύτερο έργο αστρονομικής παρατήρησης στο κόσμο. Το ESO σχεδιάζει την κατασκευή του διαμέτρου 40 μέτρων European Extremely Large optical/near-infrared Telescope, γνωστού ως E-ELT, το οποίο θα αποτελέσει το “μεγαλύτερο μάτι της ανθρωπότητας προς τον ουρανό”.

Σύνδεσμοι
Επιστημονική εργασία, η οποία περιγράφει τις υπέρυθρες παρατηρήσεις του Νεφελώματος της Τρόπιδας
Σελίδα του Thomas Preibisch για το Νεφέλωμα της Τρόπιδας
Παρατηρήσεις του Νεφελώματος της Τρόπιδας με το APEX/LABOCA
Παρατηρήσεις ακτίνων-Χ της ίδιας περιοχής από το σχετικό πρόγραμμα του διαστημικού τηλεσκοπίου Chandra
Φωτογραφίες του VLT

ESO

www.ofa.gr