Τα πλούσια χρώματα ενός κοσμικού "γλάρου"

 Μια νέα εικόνα από το Αστεροσκοπείο La Silla του ESO, δείχνει ένα μέρος του αστρικού φυτωρίου Sharpless 2-292, γνωστότερου με το παρατσούκλι Νεφέλωμα Γλάρος (Seagull Nebula), το οποίο λάμπει λόγω της ακτινοβολίας ενός πολύ θερμού νεαρού άστρου που βρίσκεται στο κέντρο του.

 Τα νεφελώματα ανήκουν στα πιο εντυπωσιακά αντικείμενα που μπορούμε να δούμε στον νυχτερινό ουρανό. Πρόκειται για μεσοαστρικά νέφη σκόνης, μορίων, υδρογόνου, ηλίου και άλλων ιονισμένων αερίων, όπου γεννιούνται νέα άστρα. Αν και έχουν διαφορετικά σχήματα και χρώματα, διαθέτουν ένα κοινό χαρακτηριστικό: όταν κάποιος τα παρατηρήσει για πρώτη φορά, τα περίεργα και υποβλητικά σχήματα και χρώματα τους προκαλούν την φαντασία των αστρονόμων που τα βαφτίζουν με παράξενα ονόματα. Έτσι και η εντυπωσιακή περιοχή σχηματισμού νέων άστρων με το παρατσούκλι Νεφέλωμα Γλάρος δεν αποτελεί εξαίρεση.

 Η νέα εικόνα από την κάμερα Wide Field Imager του τηλεσκοπίου 2,2 μέτρων MPG/ESO στο Αστεροσκοπείο La Silla στη Χιλή, δείχνει το τμήμα του “κεφαλιού” του γλάρου.[1] και είναι μόνο ένα τμήμα του μεγαλύτερου νεφελώματος γνωστού ως IC 2177, το οποίο θυμίζει γλάρο με τα ανοιχτά φτερά του να εκτείνονται σε απόσταση 100 ετών φωτός. Βρίσκεται σε απόσταση 3.700 ετών φωτός από την Γη και φαίνεται ολόκληρο σε εικόνες ευρέως πεδίου.
 Το νεφέλωμα είναι ανάμεσα στους αστερισμούς του Μονόκερου και του Μεγάλου Κυνός, κοντά στον Σείριο, αλλά στην πραγματικότητα βρίσκεται 400 φορές πιο μακριά από το λαμπρό αστέρι.

 Το σύμπλεγμα αερίων και σκόνης που σχηματίζει το κεφάλι του γλάρου, λάμπει λόγω της έντονης υπεριώδους ακτινοβολίας που προέρχεται κυρίως από το λαμπρό νεαρό άστρο HD 53367 [2] στο κέντρο της εικόνας, που μπορεί να θεωρηθεί σαν το μάτι του πτηνού.

 Η ακτινοβολία των νεαρών άστρων προκαλεί την κοκκινωπή λάμψη του περιβάλλοντος υδρογόνου δημιουργώντας μια περιοχή HII [3]. Το φως από τα θερμά γαλαζωπά άστρα διαχέεται και από τα μικροσκοπικά σωματίδια σκόνης στο νεφέλωμα, δημιουργώντας μια γαλαζωπή νέφωση σε μερικά σημεία της εικόνας.

 Αν και ένα μικρό φωτεινό μέρος του νεφελώματος παρατηρήθηκε για πρώτη φορά από τον William Herschel το 1785, το τμήμα της εικόνας ανακαλύφθηκε φωτογραφικά έναν αιώνα αργότερα.

 Σημειώσεις

 [1] Το αντικείμενο έχει λάβει και άλλες ονομασίες όπως Sh 2-292, RCW 2 και Gum 1. Το Sh 2-292 σημαίνει ότι είναι το αντικείμενο αριθμός 292 στον δεύτερο κατάλογο περιοχών HII, που εκδόθηκε το 1959 από τον Sharpless. Το RCW αναφέρεται στον κατάλογο που συνέταξαν οι Rodgers, Campbell και Whiteoak το 1960, ενώ το Gum 1 αναφέρεται στον κατάλογο νότιων νεφελωμάτων του Colin Gum, που δημοσιεύθηκε το 1955.

 [2] Το HD 53367 είναι ένα νεαρό άστρο εικοσαπλάσιας μάζας από τον Ήλιο, τύπου Be, δηλαδή τύπου Β με έντονες γραμμές εκπομπής υδρογόνου στο φάσμα του. Έχει έναν συνοδό αστέρα, πενταπλάσιας μάζας από τον Ήλιο σε τροχιά μεγάλης ελλειπτικότητας.

 [3] Οι περιοχές HII αποτελούνται από ιονισμένο υδρογόνο (ΗΙ είναι το ουδέτερο υδρογόνο) και οφείλουν το κόκκινο χρώμα τους στην διαδικασία επανασύνδεσης των πρωτονίων και των ηλεκτρονίων η οποία εκπέμπει φως με πολύ συγκεκριμένα μήκη κύματος. Μια τέτοια μετάβαση που δίνει τον έντονο κόκκινο χρωματισμό είναι η H-alpha (Υδρογόνο Άλφα).

 Περισσότερες πληροφορίες

 Το 2012 συμπληρώνονται 50 χρόνια από την ίδρυση του Ευρωπαϊκού Νότιου Αστεροσκοπείου. Το ESO, (European Southern Observatory - Ευρωπαϊκό Νότιο Αστεροσκοπείο), αποτελεί τον κορυφαίο διακρατικό ερευνητικό οργανισμό για την αστρονομία στην Ευρώπη, και το πλέον παραγωγικό αστρονομικό παρατηρητήριο στον κόσμο.
 Το ESO διαθέτει τις εξελιγμένες ερευνητικές εγκαταστάσεις του στους αστρονόμους. Υποστηρίζεται από 15 χώρες, την Αυστρία, το Βέλγιο, τη Βραζιλία, τη Γαλλία, τη Γερμανία, τη Δανία, την Ελβετία, το Ηνωμένο Βασίλειο, την Ισπανία, την Ιταλία, την Ολλανδία, τη Πορτογαλία, τη Σουηδία, τη Τσεχία και τη Φινλανδία.
 Το ESO ακολoυθεί ένα φιλόδοξο πρόγραμμα σχεδίασης, κατασκευής και λειτουργίας ισχυρών επίγειων εγκαταστάσεων αστρονομικής παρατήρησης, παρέχοντας στους αστρονόμους τα τεχνικά μέσα για την πραγματοποίηση σημαντικών επιστημονικών ανακαλύψεων.
 Το ESO συμβάλλει επίσης στην προώθηση και τον συντονισμό της συνεργασίας στην αστρονομική έρευνα. Το ESO διαθέτει τρεις εγκαταστάσεις παρατηρήσεων, κορυφαίες σε παγκόσμιο επίπεδο, στη Χιλή, στις περιοχές La Silla, Paranal και Chajnantor.
 Στο Paranal βρίσκεται το Πολύ Μεγάλο Τηλεσκόπιο, VLT, το πλέον προηγμένο παγκοσμίως αστρονομικό παρατηρητήριο στο ορατό τμήμα του φάσματος, και δύο τηλεσκόπια επισκοπήσεων: το VISTA το οποίο παρατηρεί στο υπέρυθρο και αποτελεί το μεγαλύτερο επίγειο τηλεσκόπιο επισκοπήσεων και το τηλεσκόπιο επισκοπήσεων VLT το οποίο είναι το μεγαλύτερο τηλεσκόπιο που έχει σχεδιαστεί για τέτοιες παρατηρήσεις στο οπτικό μέρος του φάσματος.
 Το ESO είναι ο Ευρωπαϊκός εταίρος στο επαναστατικό τηλεσκόπιο ALMA, το μεγαλύτερο έργο αστρονομικής παρατήρησης στο κόσμο. Το ESO σχεδιάζει την κατασκευή του διαμέτρου 40 μέτρων European Extremely Large optical/near-infrared Telescope, γνωστού ως E-ELT, το οποίο θα αποτελέσει το “μεγαλύτερο μάτι της ανθρωπότητας προς τον ουρανό”.

Επιμέλεια: Όμιλος Φίλων Αστρονομίας

Πηγή: ESO

www.ofa.gr

Μια κοσμική σκούπα της μάγισσας; Μια νέα άποψη του νεφελώματος Pencil

 Το νεφέλωμα Μολύβι (Pencil Nebula) σε μια νέα εικόνα του αστεροσκοπείου La Silla του ESO στη Χιλή. Αυτό το περίεργο νέφος λαμπερού αερίου είναι ένα τμήμα μόνο του υπολείμματος ενός υπερκαινοφανούς αστέρα, μιας έκρηξης που συνέβη πριν 11.000 χρόνια.

 Παρά την ήσυχη και φαινομενικά αμετάβλητη ομορφιά της έναστρης νύχτας, το Σύμπαν απέχει πολύ από το να χαρακτηριστεί ένα ήσυχο μέρος. Άστρα δημιουργούνται και καταστρέφονται σε έναν αέναο κύκλο, και μερικές φορές ο θάνατος ενός άστρου μπορεί να δημιουργήσει ένα θέαμα απαράμιλλης ομορφιάς καθώς υλικό εκτοξεύεται στο διάστημα και σχηματίζει περίεργες δομές στον ουρανό.

 Το παράξενο αυτό νέφος, γνωστό και ως NGC 2736 [1], είναι ένα μικρό τμήμα υπολείμματος υπερκαινοφανούς [2] και βρίσκεται στον νότιο αστερισμό των Ιστίων (Vela). Δημιουργήθηκε κατά την διάρκεια του βίαιου θανάτου ενός άστρου πριν 11.000 χρόνια. Τα φωτεινότερα σημεία του μοιάζουν με ένα μολύβι, αλλά σαν σύνολο μοιάζει περισσότερο με μια παραδοσιακή σκούπα μάγισσας.

 Το υπόλειμμα είναι ένα επεκτεινόμενο κέλυφος αερίων που προήλθε από την έκρηξη του αστέρα. Αρχικά το κρουστικό κύμα κινούταν με ταχύτητα εκατομμυρίων χιλιομέτρων την ώρα, αλλά καθώς επεκτεινόταν και εμβόλιζε τα μεσοαστρικά αέρια, επιβραδυνόταν σημαντικά σχηματίζοντας αυτές τις παράξενες πτυχώσεις. Το νεφέλωμα Μολύβι είναι το λαμπρότερο τμήμα του τεράστιου κελύφους.

 Παρατηρώντας τους διαφορετικούς χρωματισμούς του νεφελώματος, οι αστρονόμοι μπορούν να υπολογίσουν την θερμοκρασία του αερίου. Μερικές περιοχές είναι ακόμη πολύ θερμές έτσι ώστε η εκπομπή τους κυριαρχείται από ιονισμένα άτομα οξυγόνου, τα οποία δίνουν την γαλαζωπή απόχρωση. Ψυχρότερες περιοχές λάμπουν με κοκκινωπά χρώματα λόγω της εκπομπής του υδρογόνου.

 Το νεφέλωμα έχει μήκος περίπου 0,75 ετών φωτός και κινείται στο διάστημα με ταχύτητα 650.000 χιλιομέτρων την ώρα. Ακόμη και στην απόσταση των 800 ετών φωτός από την Γη, μπορούμε να παρατηρήσουμε μια αισθητή μεταβολή στην θέση του σε σχέση με το αστρικό υπόβαθρο, στην διάρκεια βέβαια μιας ανθρώπινης ζωής. Ακόμη και μετά από 11.000 χρόνια η έκρηξη του υπερκαινοφανούς ακόμη αλλάζει την όψη του νυχτερινού ουρανού.

 Σημειώσεις

 [1] Το νεφέλωμα Μολύβι, γνωστό και ως NGC 2736 αλλά και ως Ακτίνα του Herschel (Herschel’s Ray) ανακαλύφθηκε από τον Βρετανό αστρονόμο John Herschel το 1835, όταν βρισκόταν στην Νότιο Αφρική. Το περιέγραψε ως “μια εξαιρετικά μακρά και στενή ακτίνα υπερβολικά αδύναμου φωτός”

 [2] Η έκρηξη υπερκαινοφανούς, ή σουπερνόβα είναι το αποτέλεσμα του θανάτου ενός άστρου με μεγάλη μάζα ή ενός λευκού νάνου σε ένα διπλό αστρικό σύστημα. Η δομή που προκύπτει από την έκρηξη ονομάζεται υπόλειμμα υπερκαινοφανούς και αποτελείται από εκτιναγμένο υλικό που επεκτείνεται με υπερηχητικές ταχύτητες στο περιβάλλον μεσοαστρικό υλικό. Οι υπερκαινοφανείς είναι η κύρια πηγή βαρέων χημικών στοιχείων στο μεσοαστρικό διάστημα, τα οποία εμπλουτίζουν χημικά τις νέες γενιές άστρων και πλανητών.

 Περισσότερες πληροφορίες

 Το 2012 συμπληρώνονται 50 χρόνια από την ίδρυση του Ευρωπαϊκού Νότιου Αστεροσκοπείου. Το ESO, (European Southern Observatory - Ευρωπαϊκό Νότιο Αστεροσκοπείο), αποτελεί τον κορυφαίο διακρατικό ερευνητικό οργανισμό για την αστρονομία στην Ευρώπη, και το πλέον παραγωγικό αστρονομικό παρατηρητήριο στον κόσμο.
 Το ESO διαθέτει τις εξελιγμένες ερευνητικές εγκαταστάσεις του στους αστρονόμους. Υποστηρίζεται από 15 χώρες, την Αυστρία, το Βέλγιο, τη Βραζιλία, τη Γαλλία, τη Γερμανία, τη Δανία, την Ελβετία, το Ηνωμένο Βασίλειο, την Ισπανία, την Ιταλία, την Ολλανδία, τη Πορτογαλία, τη Σουηδία, τη Τσεχία και τη Φινλανδία.
 Το ESO ακολoυθεί ένα φιλόδοξο πρόγραμμα σχεδίασης, κατασκευής και λειτουργίας ισχυρών επίγειων εγκαταστάσεων αστρονομικής παρατήρησης, παρέχοντας στους αστρονόμους τα τεχνικά μέσα για την πραγματοποίηση σημαντικών επιστημονικών ανακαλύψεων.
 Το ESO συμβάλλει επίσης στην προώθηση και τον συντονισμό της συνεργασίας στην αστρονομική έρευνα. Το ESO διαθέτει τρεις εγκαταστάσεις παρατηρήσεων, κορυφαίες σε παγκόσμιο επίπεδο, στη Χιλή, στις περιοχές La Silla, Paranal και Chajnantor.
 Στο Paranal βρίσκεται το Πολύ Μεγάλο Τηλεσκόπιο, VLT, το πλέον προηγμένο παγκοσμίως αστρονομικό παρατηρητήριο στο ορατό τμήμα του φάσματος, και δύο τηλεσκόπια επισκοπήσεων: το VISTA το οποίο παρατηρεί στο υπέρυθρο και αποτελεί το μεγαλύτερο επίγειο τηλεσκόπιο επισκοπήσεων και το τηλεσκόπιο επισκοπήσεων VLT το οποίο είναι το μεγαλύτερο τηλεσκόπιο που έχει σχεδιαστεί για τέτοιες παρατηρήσεις στο οπτικό μέρος του φάσματος.
 Το ESO είναι ο Ευρωπαϊκός εταίρος στο επαναστατικό τηλεσκόπιο ALMA, το μεγαλύτερο έργο αστρονομικής παρατήρησης στο κόσμο. Το ESO σχεδιάζει την κατασκευή του διαμέτρου 40 μέτρων European Extremely Large optical/near-infrared Telescope, γνωστού ως E-ELT, το οποίο θα αποτελέσει το “μεγαλύτερο μάτι της ανθρωπότητας προς τον ουρανό”.

Επιμέλεια: Όμιλος Φίλων Αστρονομίας
Πηγή: ESO

www.ofa.gr

Ένα οικογενειακό πορτρέτο γαλαξιών

 Δύο πολύ διαφορετικοί γαλαξίες απεικονίζονται στο οικογενειακό πορτρέτο από το διαστημικό τηλεσκόπιο Hubble, σχηματίζοντας ένα παράξενο γαλαξιακό ζευγάρι γνωστό ως Arp 116. Η εικόνα παρουσιάζει την δραματική διαφορά στο μέγεθος, τη δομή και το χρώμα ανάμεσα σε σπειροειδείς και ελλειπτικούς γαλαξίες.

 Το Arp 116 αποτελείται από τον γιγάντιο ελλειπτικό γαλαξία Messier 60 και τον πολύ μικρότερο σπειροειδή NGC 4647.

 Όντας ένας τυπικός ελλειπτικός γαλαξίας, ο Messier 60 δεν είναι συναρπαστικός στην παρατήρηση, αλλά σε συνδυασμό με τον σπειροειδή γείτονα, το ζευγάρι γίνεται ένα πολύ ενδιαφέρον χαρακτηριστικό του νυχτερινού ουρανού.

 Ο Messier 60 είναι πολύ φωτεινός, ο τρίτος σε φωτεινότητα στο σμήνος γαλαξιών της Παρθένου, που περιλαμβάνει περισσότερους από 1300 γαλαξίες. Είναι αισθητά μεγαλύτερος από τον γείτονά του και περιλαμβάνει πολύ περισσότερα αστέρια. Όπως και άλλοι ελλειπτικοί γαλαξίες, έχει χρυσοκίτρινο χρώμα λόγω των πολλών αρχαίων, ψυχρών και κοκκινωπών άστρων του. Σε αντίθεση, ο NGC 4647 φιλοξενεί πολλά νέα, θερμά και γαλαζωπά άστρα, δίνοντας στον γαλαξία μια σημαντικά διαφορετική απόχρωση.

 Οι αστρονόμοι προσπαθούν από καιρό να προσδιορίσουν κατά πόσο οι δύο γαλαξίες αλληλεπιδρούν. Παρόλο που επικαλύπτονται, όπως φαίνεται από τη Γη, δεν υπάρχει καμία σαφής ένδειξη έντονου σχηματισμού νέων αστέρων. Σε αλληλεπιδρώντα ζεύγη γαλαξιών, η αμοιβαία βαρυτική έλξη που ασκούν οι γαλαξίες μεταξύ τους, διαταράσσει τα νέφη αερίου, όπως συμβαίνει και με τις παλίρροιες στη Γη που προκαλούνται από τη βαρύτητα της Σελήνης. Η διαταραχή αυτή μπορεί να προκαλέσει κατάρρευση των νεφών, με αποτέλεσμα μια έντονη αστρογένεση.

  Αν και αυτό δεν φαίνεται να συμβαίνει στο Arp 116, μελέτες πολύ λεπτομερών εικόνων από το Hubble, δείχνουν την έναρξη μερικών παλιρροιακών αλληλεπιδράσεων ανάμεσα στους δύο γαλαξίες.

  Ανεξάρτητα από το αν είναι στην πραγματικότητα αρκετά κοντά έτσι ώστε να αλληλεπιδρούν, οι δύο γαλαξίες είναι σίγουρα πολύ κοντινοί γείτονες. Αυτό σημαίνει ότι βλέπουμε τους δύο γαλαξίες στην ίδια κλίμακα, καθιστώντας έτσι την εικόνα ένα κλασικό παράδειγμα του πόσο οι γιγάντιοι ελλειπτικοί γαλαξίες διαφέρουν σε μέγεθος, δομή και χρώμα από τα μικρότερα σπειροειδή αδέλφια τους.

Παραδόξως, ο Messier 60 ανακαλύφθηκε ξεχωριστά από τρεις διαφορετικούς αστρονόμους το 1779. Πρώτος τον εντόπισε ο Γερμανός Johann Gottfried Koehler στις 11 Απριλίου κατά την διάρκεια παρατήρησης ενός κομήτη, δεύτερος ο Ιταλός Barnabus Oriani την επόμενη ημέρα και τρίτος ο Γάλλος Charles Messier στις 15 Απριλίου, ο οποίος και τον συμπεριέλαβε στον γνωστό κατάλογο του.

  Ο Αμερικανός αστρονόμος Halton Arp φωτογράφισε το ζεύγος με το τηλεσκόπιο Hale, διαμέτρου 5 μέτρων και τον καταχώρησε στον Άτλαντα των Παράξενων Γαλαξιών (Halton Arp's Atlas of Peculiar Galaxies) ο οποίος εκδόθηκε το 1966. Ο κατάλογος περιλαμβάνει εικόνες 338 “παράξενων γαλαξιών” που βρίσκονται σε φάση συγχώνευσης, αλληλεπίδρασης ή επικάλυψης.

Επιμέλεια: Όμιλος Φίλων Αστρονομίας

Πηγή: spacetelescope.org

www.ofa.gr

Ένα σμήνος με ένα μυστικό

  Μια νέα εικόνα από το αστεροσκοπείο La Silla του ESO στη Χιλή του θεαματικού σφαιρωτού σμήνους Messier 4. Αυτή ή σφαίρα δεκάδων χιλιάδων αρχαίων άστρων είναι ένα από τα πιο μελετημένα και πιο κοντινά σε εμάς σφαιρωτά σμήνη και νέα έρευνα αποκάλυψε ότι ένα από αυτά τα άστρα διαθέτει παράξενες και απροσδόκητες ιδιότητες, κατέχοντας προφανώς το μυστικό της αιώνιας νεότητας. 

  Στον Γαλαξία μας υπάρχουν περισσότερα από 150 σφαιρωτά σμήνη με ηλικίες από το μακρινό παρελθόν του Σύμπαντος (eso1141). Ένα από τα πιο κοντινά στη Γη είναι το γνωστό σμήνος Messier 4 (NGC 6121) στον αστερισμό του Σκορπιού. Είναι εύκολα ορατό με κιάλια κοντά στον φωτεινό ερυθρό Αντάρη και με ένα μικρό τηλεσκόπιο μπορούμε να παρατηρήσουμε μερικά από τα άστρα του.

  Η νέα εικόνα του σμήνους από το Wide Field Imager (WFI) του τηλεσκοπίου των 2,2 μέτρων MPG/ESO στο αστεροσκοπείο La Silla στην Χιλή, αποκαλύπτει αρκετά ακόμη από τα δεκάδες χιλιάδες αστέρια και απεικονίζει το σμήνος με φόντο το πλούσιο υπόβαθρο του Γαλαξία μας.

  Οι αστρονόμοι μελέτησαν πολλά από τα αστέρια του σμήνους χρησιμοποιώντας και τα όργανα του τηλεσκοπίου VLT (Very Large Telescope). Μέσω της φασματογραφικής ανάλυσης του φωτός των άστρων, είναι σε θέση να γνωρίζουν την χημική τους σύσταση καθώς και την ηλικία τους.

  Τα νέα αποτελέσματα για τα άστρα του Messier 4 ήταν εκπληκτικά. Τα άστρα στα σφαιρωτά σμήνη έχουν μεγάλη ηλικία και έτσι δεν αναμένεται να είναι πλούσια σε βαρύτερα χημικά στοιχεία [1]. Αυτό βρέθηκε και τώρα αλλά ένα από τα άστρα σε μια πρόσφατη έρευνα, βρέθηκε να περιέχει πολύ μεγαλύτερη ποσότητα του σπάνιου στοιχείου λιθίου.

  Η πηγή του λιθίου παραμένει ένα μυστήριο. Σε κανονικές συνθήκες το στοιχείο αυτό καταστρέφεται κατά την διάρκεια των δισεκατομμυρίων ετών της ζωής ενός αστέρα, αλλά το μοναδικό αυτό αστέρι φαίνεται να γνωρίζει το μυστικό της αιώνιας νεότητας. Ή κατάφερε με κάποιο τρόπο να διατηρήσει την αρχική ποσότητα λιθίου ή βρήκε έναν τρόπο για να το ανανεώνει.

  Η εικόνα από το WFI μας δίνει μια ευρεία άποψη του σμήνους και του πλούσιου υποβάθρου. Μια πιο λεπτομερής εικόνα της κεντρικής περιοχής μόνο, δόθηκε στην δημοσιότητα αυτή την εβδομάδα από το διαστημικό τηλεσκόπιο Hubble.

  Σημειώσεις 

  [1] Τα περισσότερα χημικά στοιχεία βαρύτερα του ηλίου, δημιουργούνται στον πυρήνα των άστρων και διασκορπίζονται στο μεσοαστρικό διάστημα κατά το τέλος της ζωής τους. Αυτό το εμπλουτισμένο υλικό αποτελεί στη συνέχεια, τα δομικά στοιχεία των μελλοντικών αστρικών γενεών. Έτσι άστρα πολύ μεγάλης ηλικίας, όπως αυτά στα σφαιρωτά σμήνη, που δημιουργήθηκαν πριν συμβεί κάποιος σημαντικός εμπλουτισμός, βρέθηκαν να έχουν χαμηλότερη περιεκτικότητα βαρύτερων στοιχείων σε σύγκριση με αστέρια, όπως ο Ήλιος, που σχηματίστηκε αργότερα.

 Περισσότερες πληροφορίες

 Το 2012 συμπληρώνονται 50 χρόνια από την ίδρυση του Ευρωπαϊκού Νότιου Αστεροσκοπείου. Το ESO, (European Southern Observatory - Ευρωπαϊκό Νότιο Αστεροσκοπείο), αποτελεί τον κορυφαίο διακρατικό ερευνητικό οργανισμό για την αστρονομία στην Ευρώπη, και το πλέον παραγωγικό αστρονομικό παρατηρητήριο στον κόσμο.
 Το ESO διαθέτει τις εξελιγμένες ερευνητικές εγκαταστάσεις του στους αστρονόμους. Υποστηρίζεται από 15 χώρες, την Αυστρία, το Βέλγιο, τη Βραζιλία, τη Γαλλία, τη Γερμανία, τη Δανία, την Ελβετία, το Ηνωμένο Βασίλειο, την Ισπανία, την Ιταλία, την Ολλανδία, τη Πορτογαλία, τη Σουηδία, τη Τσεχία και τη Φινλανδία.
 Το ESO ακολoυθεί ένα φιλόδοξο πρόγραμμα σχεδίασης, κατασκευής και λειτουργίας ισχυρών επίγειων εγκαταστάσεων αστρονομικής παρατήρησης, παρέχοντας στους αστρονόμους τα τεχνικά μέσα για την πραγματοποίηση σημαντικών επιστημονικών ανακαλύψεων.
 Το ESO συμβάλλει επίσης στην προώθηση και τον συντονισμό της συνεργασίας στην αστρονομική έρευνα. Το ESO διαθέτει τρεις εγκαταστάσεις παρατηρήσεων, κορυφαίες σε παγκόσμιο επίπεδο, στη Χιλή, στις περιοχές La Silla, Paranal και Chajnantor.
 Στο Paranal βρίσκεται το Πολύ Μεγάλο Τηλεσκόπιο, VLT, το πλέον προηγμένο παγκοσμίως αστρονομικό παρατηρητήριο στο ορατό τμήμα του φάσματος, και δύο τηλεσκόπια επισκοπήσεων: το VISTA το οποίο παρατηρεί στο υπέρυθρο και αποτελεί το μεγαλύτερο επίγειο τηλεσκόπιο επισκοπήσεων και το τηλεσκόπιο επισκοπήσεων VLT το οποίο είναι το μεγαλύτερο τηλεσκόπιο που έχει σχεδιαστεί για τέτοιες παρατηρήσεις στο οπτικό μέρος του φάσματος.
 Το ESO είναι ο Ευρωπαϊκός εταίρος στο επαναστατικό τηλεσκόπιο ALMA, το μεγαλύτερο έργο αστρονομικής παρατήρησης στο κόσμο. Το ESO σχεδιάζει την κατασκευή του διαμέτρου 40 μέτρων European Extremely Large optical/near-infrared Telescope, γνωστού ως E-ELT, το οποίο θα αποτελέσει το “μεγαλύτερο μάτι της ανθρωπότητας προς τον ουρανό”.

Επιμέλεια: Όμιλος Φίλων Αστρονομίας

Πηγή: ESO

www.ofa.gr

Πρόγραμμα Σεμιναρίων Αστρονομίας 2012-2013

Το Σάββατο 8 Σεπτεμβρίου ξεκινάει ο νέος κύκλος Σεμιναρίων Αστρονομίας για την περίοδο 2012-2013 με θέμα "Ιστορία της Αστρονομίας" και εισηγητές τους Μάρκο Ασπρίδη και Μαρία Κώνστα

Το πλήρες πρόγραμμα των σεμιναρίων

www.ofa.gr

Το Kepler ανακαλύπτει πλανητικό σύστημα σε διπλό άστρο

 Ομάδα αστρονόμων ανακάλυψε το πρώτο πλανητικό σύστημα σε τροχιά γύρω από ένα διπλό άστρο. Αυτή η ανακάλυψη δείχνει ότι τα πλανητικά συστήματα μπορούν να σχηματιστούν και να επιβιώσουν ακόμη και στο χαοτικό περιβάλλον γύρω από ένα διπλό άστρο και οι πλανήτες να βρίσκονται και στην κατοικήσιμη ζώνη των άστρων τους. Τα αποτελέσματα της έρευνας ανακοινώθηκαν στην 28η Γενική Συνέλευση της Διεθνούς Αστρονομικής Ένωσης, IAU, στο Πεκίνο και θα δημοσιευθούν στο περιοδικό Science στις 30 Αυγούστου.

 Το σύστημα, γνωστό ως Kepler-47, φιλοξενεί τους μικρότερους πλανήτες σε τροχιά γύρω από ένα διπλό άστρο, που βρέθηκαν έως τώρα. Ανακαλύφθηκαν με τη βοήθεια του τροχιακού τηλεσκοπίου Kepler [1], το οποίο παρακολουθεί τις απειροελάχιστες μειώσεις στην φωτεινότητα ενός άστρου όταν ένας πλανήτης διαβαίνει μπροστά του. [2]

 “Σε αντίθεση με την διάβαση ενός μόνο πλανήτη μπροστά από ένα άστρο, περισσότεροι πλανήτες γύρω από ένα διπλό αστέρι πραγματοποιούν μια διάβαση ενός κινούμενου στόχου”, εξηγεί ο Jerome Orosz επικεφαλής της ομάδας. “Τα χρονικά διαστήματα μεταξύ των διαβάσεων και η διάρκειά τους, μπορεί να ποικίλουν σημαντικά, από ημέρες σε ώρες, έτσι οι εξαιρετικά ακριβείς και σχεδόν συνεχείς παρατηρήσεις με το τηλεσκόπιο Kepler ήταν ουσιώδεις”.

 Το πλανητικό σύστημα βρίσκεται σε απόσταση 5.000 ετών φωτός στον αστερισμό του Κύκνου. Στο διπλό σύστημα το ένα άστρο περιφέρεται γύρω από το άλλο κάθε 7,5 ημέρες, με το ένα άστρο να είναι παρόμοιο με τον Ήλιο και το άλλο να έχει το ένα τρίτο του μεγέθους του και 175 φορές λιγότερη φωτεινότητα.

 Χάρη στις παρατηρήσεις του Kepler, οι αστρονόμοι μπόρεσαν να μετρήσουν τις διαστάσεις των πλανητών. Ο εσωτερικός, ο Kepler-47b, είναι μόνο τρεις φορές μεγαλύτερος από τη Γη και η τροχιά του διαρκεί 49 ημέρες. Ο εξωτερικός, ο Kepler-47c, είναι 4,5 φορές πιο μεγάλος, περίπου στο μέγεθος του Ουρανού, και η τροχιά του διαρκεί 303 ημέρες. Πρόκειται δηλαδή για τον μοναδικό εξωπλανήτη που γνωρίζουμε έως τώρα με την μέθοδο της διάβασης, με την μεγαλύτερη σε διάρκεια τροχιά.

 Σημαντικό είναι το γεγονός ότι η τροχιά του εξωτερικού πλανήτη, τον τοποθετεί στην “κατοικήσιμη ζώνη” του άστρου του, την περιοχή δηλαδή γύρω από ένα άστρο, όπου ένας πλανήτης σαν τη Γη, μπορεί να έχει νερό σε υγρή μορφή στην επιφάνειά του.

 “Αν και ο εξωτερικός πλανήτης είναι πιθανώς ένας αέριος γίγαντας και άρα ακατάλληλος για ζωή, μπορεί να διαθέτει μεγάλους δορυφόρους ικανούς για διατήρηση ζωής και άξιους περαιτέρω διερεύνησης”, δηλώνει ο William Welsh, μέλος της ομάδας.

 Λόγω της μικρής μάζας των πλανητών, η βαρυτική τους επίδραση στα άστρα και μεταξύ τους δεν μπορεί να μετρηθεί, έτσι δεν μπορούμε να γνωρίζουμε την μάζα τους. Ωστόσο οι αστρονόμοι μπορούν να θέσουν ένα ανώτατο όριο, δείχνοντας έτσι ότι πρόκειται όντως για πλανήτες και όχι για καφέ νάνους. [3]

 Βασιζόμενοι στο μέγεθος τους, υπολογίζουν την μάζα τους στις 8 και 20 φορές την μάζα της Γης, για τον εσωτερικό και τον εξωτερικό πλανήτη αντίστοιχα.

 “Δεδομένου ότι περίπου το ένα τρίτο όλων των άστρων είναι είτε διπλά ή πολλαπλά συστήματα αστέρων, η ανακάλυψη πλανητών σε ένα διπλό σύστημα έχει πολύ σημαντικές συνέπειες όχι μόνο στον υπολογισμό του συνολικού αριθμού των πλανητών που υπάρχουν, αλλά και για το πώς δημιουργούνται τέτοια συστήματα”, καταλήγει ο Jerome Orosz.

 Σημειώσεις

 [1] Το τροχιακό τηλεσκόπιο Kepler παρατηρεί μια περιοχή του Γαλαξία μας με σκοπό να ανακαλύψει πλανήτες σαν τη Γη, μέσα ή κοντά στην “κατοικήσιμη ζώνη” των άστρων τους, και να καθορίσει πόσα από τα δισεκατομμύρια άστρα στον Γαλαξία μας έχουν τέτοιους πλανήτες.

 [2] Η πτώση φωτεινότητας είναι πολύ μικρή, μόνο 0,08% για τον Kepler-47b και 0,2% για τον Kepler-47c. Σε σύγκριση, η Αφροδίτη απέκρυψε περίπου το 0,1% της επιφάνειας του Ήλιου στην τελευταία της διάβαση στις 6 Ιουνίου 2012.

 [3] Οι καφέ νάνοι είναι αντικείμενα με μέγεθος που κυμαίνεται ανάμεσα στους πλανήτες και στα άστρα. Δεν έχουν αρκετή μάζα ώστε να πραγματοποιείται σύντηξη υδρογόνου στον πυρήνα τους, αλλά είναι μεγαλύτεροι ακόμη και από τον Δία.

Όμιλος Φίλων Αστρονομίας / IAU

Το Curiosity φτάνει στον Άρη

Η αποστολή Mars Science Laboratory (MSL) ξεκίνησε τον Νοέμβριο του 2011 και την Δευτέρα 6 Αυγούστου 2012, στις 08:31 το πρωί και μετά από ένα ταξίδι 565 εκατομμυρίων χλμ., θα επιχειρήσει την προσεδάφιση στην επιφάνεια του Άρη, του ρομποτικού ρόβερ Curiosity.  Η προσεδάφιση θα πραγματοποιηθεί στην περιοχή Aeolis Palus (Έλος της Αιολίδας) που βρίσκεται στο εσωτερικό του κρατήρα Gale, δίπλα στο ύψους 5,5 χλμ. όρος Aeolis Mons (Όρος της Αιολίδας, η NASA όμως το αποκαλεί όρος Sharp παρά την ονοματοδοσία της IAU).  Διαστημικά σκάφη σε τροχιά ανίχνευσαν ορυκτά και αργιλώδη ιζήματα στην περιοχή, τα οποία υποδηλώνουν ύπαρξη νερού σε παλαιότερες εποχές. Αυτός είναι και ο στόχος του Curiosity: να ερευνήσει για την ύπαρξη των δομικών συστατικών της ζωής  Η διάρκεια της αποστολής του πυρηνοκίνητου ρόβερ είναι τουλάχιστον ένα αρειανό έτος (687 ημέρες) και η περιοχή που θα καλυφθεί θα έχει ακτίνα 20 χιλιομέτρων. Το Curiosity είναι διπλάσιο σε μήκος και 5 φορές βαρύτερο από τα ρόβερ Spirit και Opportunity, και μεταφέρει δεκαπλάσιο όγκο επιστημονικών οργάνων.  Οι επιστημονικοί στόχοι της αποστολής:   • Να προσδιορίσει εάν υπήρχαν κάποτε συνθήκες κατάλληλες για ζωή στον Άρη  • Μελέτη του κλίματος του πλανήτη  • Μελέτη της γεωλογίας του πλανήτη  • Σχεδιασμός επανδρωμένης αποστολής στον Άρη  Ένα από τα πιο δύσκολα σημεία της αποστολής είναι τα λεπτά που μεσολαβούν από την είσοδο στην ατμόσφαιρα μέχρι την προσεδάφιση. Λόγω του μεγάλου όγκου του ρόβερ δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν αερόσακοι όπως έγινε με τα ρόβερ Spirit και Opportunity.  Η διαδικασία θα ξεκινήσει με την είσοδο στην ατμόσφαιρα όπου με την βοήθεια της θερμικής ασπίδας και της πυκνότητας του αέρα, η ταχύτητα της κάψουλας θα μειωθεί από τα 6 χλμ ανά δευτερόλεπτο στα 470 μέτρα ανά δευτερόλεπτο. Έπειτα θα ανοίξει το μεγάλο υπερηχητικό αλεξίπτωτο και θα μειώσει την ταχύτητα στα 100 μέτρα ανά δευτερόλεπτο. Στη συνέχεια θα αποκοπεί το αλεξίπτωτο και η ταχύτητα θα μειωθεί σχεδόν τελείως με την βοήθεια κινητήρων. Θα αναπτυχθεί το σύστημα τροχών και με τη βοήθεια γερανού με σχοινιά το ρόβερ θα ακουμπήσει μαλακά στην επιφάνεια. Βίντεο: Τα μέλη της ομάδας του Curiosity στο Jet Propulsion Laboratory της NASA, εξηγούν τις δυσκολίες και τις προκλήσεις των τελευταίων λεπτών πριν την προσεδάφιση του Curiosity στον Άρη  Η αποστολή MSL αποτελεί ένα τεράστιο βήμα στην πλανητική εξερεύνηση καθώς θα αποδείξει την ικανότητα προσεδάφισης ενός πολύ μεγάλου ρόβερ (που θα μπορούσε στο μέλλον να αποτελέσει αποστολή επιστροφής δειγμάτων εδάφους), θα αποδείξει την ικανότητα ακριβούς προσεδάφισης σε έναν κύκλο 20 χιλιομέτρων και θα παρουσιάσει την ικανότητα κινητικότητας μεγάλου βεληνεκούς στην επιφάνεια του κόκκινου πλανήτη για την συλλογή και μελέτη μεγαλύτερης ποικιλίας δειγμάτων εδάφους Βίντεο: O William Shatner (ο κάπτεν Κερκ του Star Trek που θα παρουσιάσει ζωντανά την προσεδάφιση από την NASA TV) εξηγεί τα στάδια και τις λεπτομέρειες της εισόδου στην ατμόσφαιρα και της προσεδάφισης του ρόβερ  Η ιστοσελίδα της αποστολής: http://mars.jpl.nasa.gov/msl/ Ζωντανές μεταδόσεις της προσεδάφισης: NASA TV: http://www.nasa.gov/ntv NASA JPL Live: http://www.ustream.tv/NASAJPL2 Curiosity Cam: http://www.ustream.tv/NASAJPL ESA's European Space Operations Centre: http://www.esa.int/esaCP/SEMRLUSX55H_index_0.html Universe Today’s Live Webcast: http://www.youtube.com/universetoday/

www.ofa.gr

Δραματικές αλλαγές παρατηρούνται σε μακρινό πλανήτη

 Αστρονόμοι χρησιμοποιώντας το διαστημικό τηλεσκόπιο Hubble παρατήρησαν δραματικές αλλαγές στα ανώτερα τμήματα της ατμόσφαιρας ενός μακρινού πλανήτη. Αμέσως μετά από ένα βίαιο ξέσπασμα του μητρικού του άστρου, έντονη ακτινοβολία Χ έφτασε στον πλανήτη εξατμίζοντας ένα ποσοστό της ατμόσφαιρας του. Οι παρατηρήσεις μας δίνουν μια γεύση από τις μεταβαλλόμενες καιρικές συνθήκες και κλίματα σε πλανήτες εκτός του ηλιακού μας συστήματος.

 Ο αστρονόμος Alain Lecavelier des Etangs (CNRS-UPMC, Γαλλία) και η ομάδα του, χρησιμοποίησαν το διαστημικό τηλεσκόπιο Hubble και παρατήρησαν την ατμόσφαιρα του εξωπλανήτη HD 189733b [1] στις αρχές του 2010 και στο τέλος του 2011, καθώς διερχόταν μπροστά από το μητρικό άστρο του [2]. Κατά την διάρκεια της διάβασης, η ατμόσφαιρα του πλανήτη άφησε την χημική της υπογραφή στο φως του άστρου, επιτρέποντας στους αστρονόμους να αποκωδικοποιήσουν ό,τι συμβαίνει σε κλίμακες πολύ μικρές για άμεση απεικόνιση. Οι παρατηρήσεις έγιναν με σκοπό να επιβεβαιώσει η ομάδα το ίδιο φαινόμενο που συνέβη σε διαφορετικό πλανητικό σύστημα: την εξάτμιση της ατμόσφαιρας ενός εξωπλανήτη (heic0403)

 Ο HD 189733b έχει γαλάζιο ουρανό όπως η Γη, αλλά τίποτε άλλο κοινό. Είναι ένας τεράστιος αέριος γίγαντας, παρόμοιος με τον Δία, αλλά είναι πάρα πολύ κοντά στο άστρο του, το ένα τριακοστό της απόστασης Γης - Ηλίου. Αν και το άστρο είναι ελάχιστα πιο μικρό και ψυχρό από τον Ήλιο, το κλίμα του πλανήτη είναι εξαιρετικά θερμό στους 1000 βαθμούς Κελσίου, και η ανώτερη ατμόσφαιρά του βομβαρδίζεται από έντονη ακτινοβολία, ακραία υπεριώδη και Χ. Έτσι είναι ιδανικός υποψήφιος μελέτης των επιπτώσεων ενός άστρου σε πλανητική ατμόσφαιρα

 “Η πρώτη σειρά παρατηρήσεων ήταν απογοητευτική” δηλώνει ο Lecavelier,“ επειδή δεν έδειξαν κανένα ίχνος της ατμόσφαιρας του. Καταλάβαμε ότι είδαμε κάτι πιο ενδιαφέρον στην δεύτερη σειρά παρατηρήσεων”

 Οι δεύτερες παρατηρήσεις το 2011, έδειξαν μια δραματική αλλαγή, με σαφή σημάδια νεφών αερίου που δραπέτευαν από τον πλανήτη με ρυθμό τουλάχιστον 1000 τόνων το δευτερόλεπτο. “Δεν επιβεβαιώσαμε μόνο το γεγονός ότι μερικές ατμόσφαιρες εξατμίζονται”, εξηγεί ο Lecavelier, “είδαμε και τις συνθήκες της ατμόσφαιρας που εξατμίζονταν, να αλλάζουν με τον χρόνο. Κανείς δεν το κατάφερε αυτό”

 Η επόμενη ερώτηση είναι: γιατί συμβαίνει αυτό;

 Παρά την ακραία θερμοκρασία στον πλανήτη, η ατμόσφαιρα του δεν είναι τόσο θερμή ώστε να εξατμίζεται με τον ρυθμό που παρατηρήθηκε το 2011. Αντίθετα πιστεύεται ότι η εξάτμιση οφείλεται στην έντονη ακτινοβολία από ακτίνες Χ και ακραίες υπεριώδεις από το μητρικό άστρο HD 189733A, η οποία είναι 20 φορές ισχυρότερη από την ακτινοβολία του Ήλιου. Λαμβάνοντας υπόψη ότι ο HD 189733b είναι ένας γιγάντιος πλανήτης πολύ κοντά στο άστρο του, τότε η δόση των ακτίνων Χ είναι 3 εκατομμύρια φορές μεγαλύτερη από αυτή που δέχεται η Γη.

 Αποδείξεις που υποστηρίζουν την εξάτμιση λόγω των ακτίνων Χ, δίνει και ο δορυφόρος Swift, ο οποίος αντίθετα με το Hubble, παρατηρεί το άστρο και στο τμήμα του φάσματος των ακτίνων Χ. Λίγες ώρες πριν την δεύτερη παρατήρηση του Hubble, το Swift κατέγραψε μια έντονη λάμψη στην επιφάνεια του άστρου, κατά την διάρκεια της οποίας το άστρο έγινε 4 φορές φωτεινότερο στις ακτίνες Χ.

 “Οι εκπομπές ακτίνων Χ είναι ένα μικρό μέρος της συνολικής ακτινοβολίας του άστρου, αλλά έχουν  αρκετή ενέργεια έτσι ώστε να προκαλέσουν την εξάτμιση της ατμόσφαιρας”, εξηγεί ο Peter Wheatley (Πανεπιστήμιο Warwick, Αγγλία). “Ήταν η φωτεινότερη έκλαμψη ακτίνων Χ που παρατηρήθηκε στο HD 189733A, και μοιάζει πολύ πιθανό ότι το αποτέλεσμα της στον πλανήτη είναι η εξάτμιση που παρατηρήθηκε μερικές ώρες αργότερα από το Hubble.”

 Οι ακτίνες Χ έχουν αρκετή ενέργεια ώστε να θερμάνουν τα αέρια της ανώτερης ατμόσφαιρας σε δεκάδες χιλιάδες βαθμούς, μια θερμοκρασία που τους δίνει την δυνατότητα να ξεφύγουν από την βαρυτική έλξη του πλανήτη. Παρόμοιο φαινόμενο, αν και σε πολύ μικρότερη κλίμακα, παρατηρείται στην ατμόσφαιρα της Γης όταν καταφθάνει σύννεφο πλάσματος από μια ηλιακή έκλαμψη και πλήττει την ιονόσφαιρα της, διαταράσσοντας τις επικοινωνίες.

 Ενώ η ομάδα πιστεύει ότι η λάμψη των ακτίνων Χ είναι η πιθανότερη αιτία της αλλαγής των ατμοσφαιρικών συνθηκών στον HD 189733b, υπάρχουν και άλλες πιθανές εξηγήσεις. Για παράδειγμα μπορεί το κανονικό επίπεδο των ακτίνων Χ να αυξήθηκε κατά το διάστημα 2010 έως 2011, σε μια εποχική διαδικασία παρόμοια με τον ενδεκαετή κύκλο του Ήλιου μας.

 Ανεξάρτητα από τις λεπτομέρειες του τι ακριβώς συνέβη στην ατμόσφαιρα του HD 189733b, που η ομάδα ελπίζει να διευκρινίσει μέσω μελλοντικών παρατηρήσεων με το Hubble και το διαστημικό τηλεσκόπιο ακτίνων Χ, XMM-Newton της ESA, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο πλανήτης επλήγη από μια αστρική έκλαμψη, και ότι ο ρυθμός της εξάτμισης της ατμόσφαιρας του πλανήτη πολλαπλασιάστηκε.

 Η έρευνα δεν αφορά μόνο σε πλανήτες τύπου Δία. Αρκετές πρόσφατες ανακαλύψεις βραχωδών πλανητών τύπου “υπερ-Γης” σε κοντινή απόσταση από το άστρο τους, πιστεύεται ότι είναι απομεινάρια πλανητών όπως ο HD 189733b, μετά την πλήρη εξάτμιση της ατμόσφαιρας τους. [3]

 Σημειώσεις

 [1] Ο HD 189733b είναι ένας “καυτός Δίας” σε τροχιά γύρω από το άστρο HD 189733A, σε απόσταση περίπου 60 ετών φωτός από την Γη. Οι πλανήτες τύπου καυτού Δία είναι αέριοι γίγαντες με τροχιά πολύ κοντά στο άστρο τους. Ο HD 189733b βρίσκεται πολύ κοντά στο άστρο του, περίπου το ένα τριακοστό της απόστασης Γης - Ηλίου, φθάνοντας έτσι σε θερμοκρασίες 1000 βαθμών Κελσίου. Μια περιφορά γύρω από το άστρο του διαρκεί μόνο 53 ώρες και έχει 10% περισσότερη μάζα από τον Δία. Ακόμη και ο Ερμής, ο κοντινότερος πλανήτης στον Ήλιο, βρίσκεται σε δεκαπλάσια απόσταση απ’ ότι ο HD 189733b. Ο πλανήτης έχει μια θολή ατμόσφαιρα που αποτελείται κυρίως από υδρογόνο, η οποία διαχέει τα μικρότερα μήκη κύματος, που σημαίνει ότι φαίνεται γαλάζια. Το άστρο του, HD 189733A, έχει το 80% της μάζας και λίγο παραπάνω από τα τρία τέταρτα της διαμέτρου του Ήλιου, είναι 800 βαθμούς ψυχρότερο και ελαφρά πιο κοκκινωπό στο χρώμα. Είναι μέρος διπλού αστρικού συστήματος μαζί με το αστέρι HD 189733B (δεν πρέπει να συγχέεται με τον πλανήτη, HD 189733b), το οποίο είναι αρκετές χιλιάδες φορές πιο μακριά και πολύ μικρότερο από το HD 189733A και έτσι δεν έχει καμιά επίδραση στον πλανήτη.

 [2] Η μέθοδος παρατήρησης των εξωπλανητών λέγεται μέθοδος της διάβασης, επειδή εκμεταλλεύεται την διάβαση του πλανήτη μπροστά από τον δίσκο του μητρικού του άστρου. Μόνο ένα μικρό ποσοστό εξωπλανητών μπορούν να μελετηθούν με την μέθοδο της διάβασης, καθώς απαιτεί το τροχιακό επίπεδο του πλανήτη να φαίνεται εντελώς πλευρικά από την δική μας προοπτική. Εκεί όπου έχει εφαρμογή η μέθοδος είναι ένα πολύ ισχυρό εργαλείο. Οι παρατηρήσεις έγιναν με τον φασματογράφο του Hubble, ο οποίος αναλύει το φως του άστρου στα επιμέρους χρώματα του, όπως ένα πρίσμα. Οι σχετικές φωτεινότητες των διαφορετικών χρωμάτων του φωτός φέρουν πολλές πληροφορίες, συμπεριλαμβανομένων των αποτυπωμάτων των ειδών, των ιδιοτήτων, της ποσότητας και ακόμη της κίνησης των αερίων τα οποία διαπέρασε. Σε αυτήν την περίπτωση, η ομάδα ερευνούσε για υδρογόνο (το κύριο συστατικό της ατμόσφαιρας του HD 189733b) το οποίο διέφυγε από την ατμόσφαιρα του.

 [3] Οι υπερ-Γαίες είναι είναι μια κατηγορία από βραχώδεις εξωπλανήτες, παρόμοιοι με την Γη, αλλά με αρκετές φορές περισσότερη μάζα. Υπερ-Γαίες που βρίσκονται στην βιώσιμη ζώνη του άστρου τους (εκεί όπου η θερμοκρασία επιτρέπει το νερό να βρίσκεται σε υγρή μορφή), θεωρούνται καλοί υποψήφιοι για την ύπαρξη ζωής. Οι εξωπλανήτες Kepler-10b και CoRoT-7b χαρακτηρίζονται ως υπερ-Γαίες, αλλά είναι πολύ κοντά στα άστρα τους για να διατηρήσουν νερό σε υγρή μορφή. Θεωρούνται σαν τα πετρώδη απομεινάρια πλανητών σαν τον HD 189733b που έχουν χάσει όλη την ατμόσφαιρα τους από εξάτμιση.

ΟΦΑ/ spacetelescope.org

www.ofa.gr

Νέος τρόπος ανίχνευσης της ατμόσφαιρας των εξωπλανητών - Ο Ταυ Βοώτη βήτα τελικά αποκαλύφθηκε

 Για πρώτη φορά μια έξυπνη νέα τεχνική επέτρεψε στους αστρονόμους να μελετήσουν την ατμόσφαιρα ενός εξωπλανήτη λεπτομερώς - ακόμη και όταν ο πλανήτης δεν διέρχεται μπροστά από το άστρο του. Διεθνής ομάδα αστρονόμων, χρησιμοποιώντας το Πολύ Μεγάλο Τηλεσκόπιο του ESO, VLT, ανίχνευσε απευθείας την αμυδρή λάμψη του πλανήτη Ταυ Βοώτη βήτα. Μελέτησαν την ατμόσφαιρα του και κατέγραψαν, για πρώτη φορά με ακρίβεια, την τροχιά και την μάζα του, λύνοντας στην πορεία, ένα δεκαπενταετές πρόβλημα. Παραδόξως η ομάδα ανακάλυψε ότι η ατμόσφαιρα του πλανήτη είναι ψυχρότερη σε μεγαλύτερο υψόμετρο, το αντίθετο από ό, τι αναμενόταν. Τα αποτελέσματα δημοσιεύονται στο περιοδικό Nature της 28ης Ιουνίου 2012.

 Ο πλανήτης Ταυ Βοώτη βήτα [1] ήταν ανάμεσα στους πρώτους που ανακαλύφθηκαν το 1996 και είναι ένας από τους πιο κοντινούς μας. Αν και το αστέρι που τον φιλοξενεί είναι εύκολα ορατό στο γυμνό μάτι, ο πλανήτης φυσικά και δεν είναι, και μέχρι τώρα μπορούσε να ανιχνευθεί μόνο μέσω της βαρυτικής του επίδρασης στο άστρο. Ο Ταυ Βοώτη βήτα είναι ένας μεγάλος “καυτός Δίας” που περιφέρεται πολύ κοντά στο μητρικό του άστρο.

 Όπως πολλοί εξωπλανήτες, δεν διέρχεται μπροστά από το άστρο του (όπως η πρόσφατη διάβαση της Αφροδίτης). Έως τώρα τέτοιες διαβάσεις ήταν απαραίτητες για να γίνει δυνατή η μελέτη της ατμόσφαιρας τέτοιων πλανητών: όταν ο πλανήτης διέρχεται μπροστά από το άστρο του, αποτυπώνονται οι ιδιότητες της ατμόσφαιρας του στο φως του άστρου. Καθώς δεν περνάει κανένα αστρικό φως από την ατμόσφαιρα του Ταυ Βοώτη βήτα, δεν ήταν δυνατόν να μελετηθεί.

 Αλλά τώρα, μετά από 15 χρόνια προσπαθειών για την μελέτη της αμυδρής λάμψης από εξωπλανήτες τύπου καυτού Δία, οι αστρονόμοι τελικά κατάφεραν να ανιχνεύσουν αξιόπιστα την δομή της ατμόσφαιρας του Ταυ Βοώτη βήτα συνάγοντας με ακρίβεια την μάζα του για πρώτη φορά. Η ομάδα χρησιμοποίησε τον φασματογράφο CRIRES [2] του Πολύ Μεγάλου Τηλεσκοπίου VLT στο αστεροσκοπείο Παρανάλ στην Χιλή. Συνδύασαν υπέρυθρες παρατηρήσεις υψηλής ποιότητας (σε μήκη κύματος γύρω στα 2,3 μικρά) [3] με ένα έξυπνο τέχνασμα για να εξάγουν το αδύναμο σήμα του πλανήτη από το πολύ ισχυρότερο σήμα του μητρικού άστρου του [4].

 Ο επικεφαλής συγγραφέας της εργασίας Matteo Brogi (Αστεροσκοπείο Leiden, Ολλανδία) εξηγεί: “Χάρη στις υψηλής ποιότητας παρατηρήσεις μέσω του VLT και του CRIRES, μπορέσαμε να μελετήσουμε το φάσμα του συστήματος με περισσότερη λεπτομέρεια απ’ ό,τι ήταν δυνατόν έως τώρα. Μόνο το 0,01% του φωτός που βλέπουμε προέρχεται από τον πλανήτη και το υπόλοιπο από το άστρο, έτσι δεν ήταν τόσο εύκολο”

 Οι περισσότεροι εξωπλανήτες ανακαλύφθηκαν μέσω της βαρυτικής τους επίδρασης στα μητρικά τους άστρα, γεγονός που περιορίζει την πληροφορία που μπορεί να αντληθεί για την μάζα τους, επιτρέποντας έτσι να υπολογιστεί μόνο το κατώτερο όριο μάζας για τον πλανήτη [5]. Η νέα μέθοδος που εφαρμόστηκε για πρώτη φορά εδώ, είναι πολύ πιο ισχυρή. Παρατηρώντας το φως του πλανήτη απευθείας, επέτρεψε στους αστρονόμους να μετρήσουν την κλίση της τροχιάς του πλανήτη και έτσι να υπολογίσουν με ακρίβεια την μάζα του. Με τον εντοπισμό των αλλαγών στην κίνηση του πλανήτη καθώς περιφέρεται γύρω από το άστρο του, η ομάδα προσδιόρισε, με αξιοπιστία για πρώτη φορά, ότι η τροχιά του Ταυ Βοώτη βήτα έχει κλίση 44 μοιρών και ότι ο πλανήτης έχει μάζα εξαπλάσια του Δία.

 “Οι νέες παρατηρήσεις με το VLT έλυσαν ένα πρόβλημα 15 ετών σχετικά με την μάζα του Ταυ Βοώτη βήτα. Και η νέα τεχνική μας επιτρέπει να μελετήσουμε τις ατμόσφαιρες εξωπλανητών που δεν διέρχονται μπροστά από τα άστρα τους, καθώς και να μετρήσουμε με ακρίβεια τις μάζες τους, κάτι που ήταν αδύνατο έως τώρα”, δηλώνει ο Ignas Snellen (Αστεροσκοπείο Leiden, Ολλανδία). “Είναι ένα μεγάλο βήμα προς τα εμπρός”

 Εκτός από την ανίχνευση του σήματος της ατμόσφαιρας και της μέτρησης της μάζας του Ταυ Βοώτη βήτα, η ομάδα εξέτασε και την ατμόσφαιρα του μετρώντας το ποσοστό του διοξειδίου του άνθρακα, καθώς και την θερμοκρασία σε διαφορετικά υψόμετρα μέσω της σύγκρισης των παρατηρήσεων και των θεωρητικών μοντέλων. Ένα εκπληκτικό αποτέλεσμα της εργασίας αυτής είναι ότι οι νέες παρατηρήσεις έδειξαν μια ατμόσφαιρα με θερμοκρασία που πέφτει όσο αυξάνει το υψόμετρο. Αυτό το αποτέλεσμα είναι ακριβώς το αντίθετο της θερμοκρασιακής αναστροφής- μια αύξηση της θερμοκρασίας με το ύψος - κάτι που παρατηρείται στις ατμόσφαιρες εξωπλανητών με χαρακτηριστικά καυτού Δία [6] [7].

 Οι παρατηρήσεις με το VLT δείχνουν ότι η φασματοσκοπία υψηλής ανάλυσης από επίγεια τηλεσκόπια, είναι ένα πολύτιμο εργαλείο λεπτομερούς ανάλυσης της ατμόσφαιρας εξωπλανητών που δεν διέρχονται μπροστά από το μητρικό τους άστρο. Η ανίχνευση διαφορετικών μορίων στο μέλλον θα επιτρέψει στους αστρονόμους να μάθουν περισσότερα σχετικά με τις ατμοσφαιρικές συνθήκες του πλανήτη. Κάνοντας μετρήσεις κατά μήκος της τροχιάς του, θα μπορούν ακόμη να παρακολουθούν τις ατμοσφαιρικές αλλαγές κατά την διάρκεια μιας ολόκληρης ημέρας στον πλανήτη.

 “Η έρευνα δείχνει τις τεράστιες δυνατότητες των σημερινών και μελλοντικών επίγειων τηλεσκοπίων, όπως το E-ELT. Ίσως μια μέρα να ανακαλύψουμε και αποδείξεις βιολογικής δραστηριότητας σε πλανήτες σαν τη Γη με τον τρόπο αυτό¨, καταλήγει ο Ignas Snellen.

Σημειώσεις

 [1] Το όνομα του πλανήτη, Ταυ Βοώτη βήτα, προέρχεται από το όνομα του άστρου, Ταυ Βοώτη, και το “βήτα” που υποδηλώνει ότι πρόκειται για τον πρώτο πλανήτη που ανακαλύφθηκε γύρω από αυτό το άστρο. Η ονομασία Ταυ Βοώτη άλφα χρησιμοποιείται για το ίδιο το άστρο.

 [2] CRyogenic InfraRed Echelle Spectrometer

 [3] Στα υπέρυθρα μήκη κύματος, το μητρικό άστρο εκπέμπει λιγότερο φως απ’ ότι στα οπτικά μήκη κύματος, έτσι γίνεται ευκολότερος ο διαχωρισμός του ασθενούς σήματος του πλανήτη.

 [4] Η μέθοδος χρησιμοποιεί την ταχύτητα του πλανήτη πάνω στην τροχιά του γύρω από το άστρο, για να ξεχωρίσει την ακτινοβολία του πλανήτη από αυτή του άστρου αλλά και από σήματα που προέρχονται από την ατμόσφαιρα της Γης. Η ίδια ομάδα αστρονόμων δοκίμασε την μέθοδο και σε πλανήτη που διέρχεται μπροστά από το άστρο του, μετρώντας την τροχιακή του ταχύτητα κατά την διάρκεια της διάβασης.

 [5] Αυτό συμβαίνει επειδή η κλίση της τροχιάς είναι συνήθως άγνωστη. Εάν η τροχιά έχει κλίση σε σχέση με την γραμμή θέασης ως προς την Γη και ο πλανήτης έχει μεγάλη μάζα, παρατηρείται η ίδια κίνηση του άστρου σαν να υπήρχε ελαφρύτερος πλανήτης με λιγότερη κεκλιμένη τροχιά, και έτσι δεν είναι δυνατός ο διαχωρισμός των δυο επιδράσεων.

 [6] Οι θερμικές αναστροφές διακρίνονται από μοριακά χαρακτηριστικά στην εκπομπή του φάσματος παρά στην απορρόφηση, όπως ερμηνεύθηκε σε φωτομετρικές παρατηρήσεις πλανητών τύπου καυτού Δία από το διαστημικό τηλεσκόπιο Spitzer. Ο εξωπλανήτης HD209458b είναι το καλύτερα μελετημένο παράδειγμα θερμικών αναστροφών σε ατμόσφαιρα εξωπλανήτη.

 [7] Η παρατήρηση συμφωνεί με το μοντέλο στο οποίο η δυνατή υπεριώδης ακτινοβολία που συνδέεται με χρωμοσφαιρική δραστηριότητα - παρόμοια με την δραστηριότητα του μητρικού άστρου του Ταυ Βοώτη βήτα - ευθύνεται για την αναστολή της θερμοκρασιακής αναστροφής.

 Περισσότερες πληροφορίες

 Η εργασία θα παρουσιαστεί με τίτλο: “Η υπογραφή της τροχιακής κίνησης από την πλευρά της ημέρας του πλανήτη Ταυ Βοώτη βήτα” στο περιοδικό Nature στις 28 Ιουνίου 2012.

 Η ομάδα αποτελείται από τους Matteo Brogi (Αστεροσκοπείο Leiden, Ολλανδία), Ignas A. G. Snellen (Αστεροσκοπείο Leiden, Ολλανδία), Remco J. de Kok (SRON, Ουτρέχτη, Ολλανδία), Simon Albrecht (ΜΙΤ, ΗΠΑ), Jayne Birkby (Αστεροσκοπείο Leiden, Ολλανδία) και Ernst J. W. de Mooij (Πανεπιστήμιο Τορόντο, Καναδάς, Αστεροσκοπείο Leiden, Ολλανδία)

 Το 2012 συμπληρώνονται 50 χρόνια από την ίδρυση του Ευρωπαϊκού Νότιου Αστεροσκοπείου. Το ESO, (European Southern Observatory - Ευρωπαϊκό Νότιο Αστεροσκοπείο), αποτελεί τον κορυφαίο διακρατικό ερευνητικό οργανισμό για την αστρονομία στην Ευρώπη, και το πλέον παραγωγικό αστρονομικό παρατηρητήριο στον κόσμο.
 Το ESO διαθέτει τις εξελιγμένες ερευνητικές εγκαταστάσεις του στους αστρονόμους. Υποστηρίζεται από 15 χώρες, την Αυστρία, το Βέλγιο, τη Βραζιλία, τη Γαλλία, τη Γερμανία, τη Δανία, την Ελβετία, το Ηνωμένο Βασίλειο, την Ισπανία, την Ιταλία, την Ολλανδία, τη Πορτογαλία, τη Σουηδία, τη Τσεχία και τη Φινλανδία.
 Το ESO ακολoυθεί ένα φιλόδοξο πρόγραμμα σχεδίασης, κατασκευής και λειτουργίας ισχυρών επίγειων εγκαταστάσεων αστρονομικής παρατήρησης, παρέχοντας στους αστρονόμους τα τεχνικά μέσα για την πραγματοποίηση σημαντικών επιστημονικών ανακαλύψεων.
 Το ESO συμβάλλει επίσης στην προώθηση και τον συντονισμό της συνεργασίας στην αστρονομική έρευνα. Το ESO διαθέτει τρεις εγκαταστάσεις παρατηρήσεων, κορυφαίες σε παγκόσμιο επίπεδο, στη Χιλή, στις περιοχές La Silla, Paranal και Chajnantor.
 Στο Paranal βρίσκεται το Πολύ Μεγάλο Τηλεσκόπιο, VLT, το πλέον προηγμένο παγκοσμίως αστρονομικό παρατηρητήριο στο ορατό τμήμα του φάσματος, και δύο τηλεσκόπια επισκοπήσεων: το VISTA το οποίο παρατηρεί στο υπέρυθρο και αποτελεί το μεγαλύτερο επίγειο τηλεσκόπιο επισκοπήσεων και το τηλεσκόπιο επισκοπήσεων VLT το οποίο είναι το μεγαλύτερο τηλεσκόπιο που έχει σχεδιαστεί για τέτοιες παρατηρήσεις στο οπτικό μέρος του φάσματος.
 Το ESO είναι ο Ευρωπαϊκός εταίρος στο επαναστατικό τηλεσκόπιο ALMA, το μεγαλύτερο έργο αστρονομικής παρατήρησης στο κόσμο. Το ESO σχεδιάζει την κατασκευή του διαμέτρου 40 μέτρων European Extremely Large optical/near-infrared Telescope, γνωστού ως E-ELT, το οποίο θα αποτελέσει το “μεγαλύτερο μάτι της ανθρωπότητας προς τον ουρανό”.

Όμιλος Φίλων Αστρονομίας / ESO

www.ofa.gr

To VLT παρατηρεί από κοντά το νεφέλωμα “Πόλεμος και Ειρήνη”

 Το Πολύ Μεγάλο Τηλεσκόπιο του ESO, VLT, δημιούργησε την πιο λεπτομερή εικόνα έως τώρα ενός θεαματικού τμήματος ενός αστρικού φυτωρίου γνωστού ως NGC 6357. Στην εικόνα εμφανίζονται πολλά θερμά νέα άστρα, φωτεινά νέφη αερίων και παράξενοι σχηματισμοί σκόνης σμιλεμένοι από την υπεριώδη ακτινοβολία και τους αστρικούς ανέμους.

 Βαθιά μέσα στον Γαλαξία μας στον αστερισμό του Σκορπιού βρίσκεται το NGC 6357 [1], μια περιοχή του διαστήματος όπου νέα άστρα γεννιούνται μέσα σε χαοτικά νέφη αερίων και σκόνης [2]. Το τηλεσκόπιο VLT του ESO απεικόνισε τα εξωτερικά μέρη του νεφελώματος, παράγοντας την καλύτερη έως τώρα εικόνα της περιοχής [3].

 Η νέα εικόνα δείχνει έναν ευρύ ποταμό σκόνης να διατρέχει το κέντρο απορροφώντας το φως των μακρινών αντικειμένων. Στα δεξιά βρίσκεται ένα μικρό σμήνος λαμπρών γαλαζόλευκων νέων άστρων που γεννήθηκαν μέσα στα νέφη αερίων. Με ηλικία μερικών εκατομμυρίων ετών είναι πολύ νέα για τα αστρικά πρότυπα. Η έντονη υπεριώδης ακτινοβολία που εκπέμπουν, υποσκάπτει μια κοιλότητα στα αέρια και την σκόνη που τα περιβάλλει, δίνοντας τους ένα περίεργο σχήμα.

 Σε όλη την εικόνα διακρίνονται σκοτεινά ίχνη κοσμικής σκόνης, αλλά τα πιο συναρπαστικά φαίνονται κάτω δεξιά και στο δεξί άκρο της εικόνας. Εδώ η ακτινοβολία δημιούργησε στήλες παρόμοιες με τις φημισμένες “στήλες της δημιουργίας” στο νεφέλωμα Αετός (opo9544a). Η κοσμική σκόνη είναι πολύ πιο λεπτή από την σκόνη που γνωρίζουμε. Μοιάζει περισσότερο με καπνό και αποτελείται από μικρά σωματίδια πυριτικών ενώσεων, γραφίτη και πάγο νερού τα οποία δημιουργήθηκαν και πλημμύρισαν το διάστημα από παλαιότερες γενιές άστρων.

 Το λαμπρό κεντρικό τμήμα του NGC 6357 περιέχει ένα σμήνος άστρων με μεγάλη μάζα, από τα πιο φωτεινά στον Γαλαξία μας. Η εσωτερική περιοχή που δεν διακρίνεται στην εικόνα μελετήθηκε αρκετά από το διαστημικό τηλεσκόπιο Hubble (heic0619). Αλλά η νέα εικόνα μας δείχνει ότι ακόμη και τα λιγότερο γνωστά εξωτερικά μέρη του αστρικού φυτωρίου περιλαμβάνουν συναρπαστικές δομές που μπορούν να αποκαλυφθούν με τη δύναμη του VLT.

 Η εικόνα είναι μέρος του προγράμματος “Κοσμικά Πετράδια” [4]

Σημειώσεις

 [1] Το αντικείμενο έχει και το περίεργο όνομα Νεφέλωμα Πόλεμος και Ειρήνη το οποίο δεν έχει σχέση με το μυθιστόρημα του Τολστόι, αλλά δόθηκε από επιστήμονες της ερευνητικής αποστολής Midcourse Space Experiment. Παρατήρησαν ότι το φωτεινό μέρος του νεφελώματος στα δυτικά έμοιαζε με περιστέρι, ενώ το τμήμα στα ανατολικά με νεκροκεφαλή, σε φωτογραφίες στο υπέρυθρο τμήμα του φάσματος. Δυστυχώς το φαινόμενο δεν είναι ορατό στις εικόνες στο ορατό τμήμα του φάσματος. Το αντικείμενο έχει και το παρατσούκλι Νεφέλωμα Αστακός.

 [2] Το NGC 6357 καταγράφηκε για πρώτη φορά από τον John Herschel στην Νότια Αφρική το 1837. Κατέγραψε μόνο τα φωτεινότερα κεντρικά τμήματα, ενώ το πλήρες μέγεθος του γιγάντιου νεφελώματος αποτυπώθηκε σε φωτογραφίες πολύ αργότερα.

 [3] Το τμήμα του NGC 6357 της νέας εικόνας από το VLT δεν έχει παρατηρηθεί από το διαστημικό τηλεσκόπιο Hubble.

 [4] Το πρόγραμμα του ESO Κοσμικά Πετράδια είναι μια πρωτοβουλία προβολής μέσω της παραγωγής εικόνων αντικειμένων με ενδιαφέρον ή οπτικά ελκυστικών, χρησιμοποιώντας τηλεσκόπια του ESO, για τους σκοπούς της εκπαίδευσης και της ευαισθητοποίησης του κοινού. Το πρόγραμμα χρησιμοποιεί ελάχιστο χρόνο των τηλεσκοπίων σε συνδυασμό με τον αχρησιμοποίητο χρόνο παρατηρήσεων έτσι ώστε να ελαχιστοποιηθούν οι επιπτώσεις στις επιστημονικές παρατηρήσεις. Όλα τα δεδομένα που συλλέγονται μπορεί επίσης να είναι κατάλληλα για επιστημονικούς σκοπούς, και διατίθενται στους αστρονόμους μέσω του επιστημονικού αρχείου του ESO.

Περισσότερες πληροφορίες: 
 Το 2012 συμπληρώνονται 50 χρόνια από την ίδρυση του Ευρωπαϊκού Νότιου Αστεροσκοπείου. Το ESO, (European Southern Observatory - Ευρωπαϊκό Νότιο Αστεροσκοπείο), αποτελεί τον κορυφαίο διακρατικό ερευνητικό οργανισμό για την αστρονομία στην Ευρώπη, και το πλέον παραγωγικό αστρονομικό παρατηρητήριο στον κόσμο.
 Το ESO διαθέτει τις εξελιγμένες ερευνητικές εγκαταστάσεις του στους αστρονόμους. Υποστηρίζεται από 15 χώρες, την Αυστρία, το Βέλγιο, τη Βραζιλία, τη Γαλλία, τη Γερμανία, τη Δανία, την Ελβετία, το Ηνωμένο Βασίλειο, την Ισπανία, την Ιταλία, την Ολλανδία, τη Πορτογαλία, τη Σουηδία, τη Τσεχία και τη Φινλανδία.
 Το ESO ακολoυθεί ένα φιλόδοξο πρόγραμμα σχεδίασης, κατασκευής και λειτουργίας ισχυρών επίγειων εγκαταστάσεων αστρονομικής παρατήρησης, παρέχοντας στους αστρονόμους τα τεχνικά μέσα για την πραγματοποίηση σημαντικών επιστημονικών ανακαλύψεων.
 Το ESO συμβάλλει επίσης στην προώθηση και τον συντονισμό της συνεργασίας στην αστρονομική έρευνα. Το ESO διαθέτει τρεις εγκαταστάσεις παρατηρήσεων, κορυφαίες σε παγκόσμιο επίπεδο, στη Χιλή, στις περιοχές La Silla, Paranal και Chajnantor.
 Στο Paranal βρίσκεται το Very Large Telescope, το πλέον προηγμένο παγκοσμίως αστρονομικό παρατηρητήριο στο ορατό τμήμα του φάσματος, και δύο τηλεσκόπια επισκοπήσεων: το VISTA το οποίο παρατηρεί στο υπέρυθρο και αποτελεί το μεγαλύτερο επίγειο τηλεσκόπιο επισκοπήσεων και το τηλεσκόπιο επισκοπήσεων VLT το οποίο είναι το μεγαλύτερο τηλεσκόπιο που έχει σχεδιαστεί για τέτοιες παρατηρήσεις στο οπτικό μέρος του φάσματος.
 Το ESO είναι ο Ευρωπαϊκός εταίρος στο επαναστατικό τηλεσκόπιο ALMA, το μεγαλύτερο έργο αστρονομικής παρατήρησης στο κόσμο. Το ESO σχεδιάζει την κατασκευή του διαμέτρου 40 μέτρων European Extremely Large optical/near-infrared Telescope, γνωστού ως E-ELT, το οποίο θα αποτελέσει το “μεγαλύτερο μάτι της ανθρωπότητας προς τον ουρανό”.

ΟΦΑ / ESO

www.ofa.gr

Ένα παιχνίδι της προοπτικής: τυχαία ευθυγράμμιση μιμείται μια κοσμική σύγκρουση

 Μια εικόνα από το διαστημικό τηλεσκόπιο Hubble απεικονίζει με εξαιρετική λεπτομέρεια ένα ζεύγος επικαλυπτόμενων γαλαξιών γνωστών ως NGC 3314. Αν και φαίνονται ότι βρίσκονται σε διαδικασία σύγκρουσης, αυτό είναι απλά ένα παιχνίδι προοπτικής: οι γαλαξίες βρίσκονται στην ίδια θέση λόγω της οπτικής μας γωνίας 

 Οι γαλαξίες NGC 3314A και Β μπορεί να μοιάζουν ότι βρίσκονται σε σύγκρουση, στην πραγματικότητα όμως η απόσταση μεταξύ τους είναι εκατομμύρια έτη φωτός. Η φαινομενική γειτνίαση τους οφείλεται στην προοπτική.

 Πως το γνωρίζουμε; Η μεγαλύτερη ένδειξη για το κατά πόσον οι γαλαξίες αλληλεπιδρούν είναι συνήθως τα σχήματά τους. Οι τεράστιες βαρυτικές δυνάμεις που εμπλέκονται στις γαλαξιακές συγχωνεύσεις είναι αρκετές για να παραμορφώσουν ένα γαλαξία πολύ πριν την πραγματική σύγκρουση.

 Παραμορφώνοντας έτσι έναν γαλαξία δεν αλλοιώνεται μόνο η δομή του, αλλά προκαλείται και σχηματισμός νέων άστρων, ενδεικτικά του οποίου είναι τα φωτεινά γαλάζια άστρα και τα λαμπρά νεφελώματα.

 Στην περίπτωση αυτή παρατηρούμε μια παραμόρφωση του κοντινότερου γαλαξία, NGC 3314A, η οποία όμως είναι παραπλανητική. Το παραμορφωμένο σχήμα του γαλαξία, ιδιαίτερα ορατό κάτω και δεξιά του πυρήνα, όπου διακρίνονται ζώνες θερμών γαλάζιων άστρων να εκτείνονται έξω από τους σπειροειδείς βραχίονες δεν οφείλεται στην αλληλεπίδραση με τον γαλαξία στο βάθος.

 Μελέτες της κίνησης των δύο γαλαξιών δείχνουν ότι και οι δύο είναι σχετικά αδιατάρακτοι και ότι κινούνται ανεξάρτητα μεταξύ τους. Αυτό σημαίνει ότι δεν είναι, και δεν υπήρξαν ποτέ, σε οποιαδήποτε πορεία σύγκρουσης. Το στρεβλό σχήμα του NGC 3314A είναι πιθανό να οφείλεται στην επίδραση ενός άλλου γαλαξία, ίσως του κοντινού NGC 3312, ορατού προς τα βόρεια σε εικόνες μεγαλύτερου πεδίου.

 Η τυχαία ευθυγράμμιση των δύο γαλαξιών είναι περισσότερο από αξιοπερίεργη. Επηρεάζει σε μεγάλο βαθμό τον τρόπο που οι δύο γαλαξίες φαίνονται σε εμάς.

 Για παράδειγμα οι λωρίδες σκόνης του NGC 3314B εμφανίζονται σαφώς πιο φωτεινές από εκείνες του NGC 3314A. Αυτό δεν οφείλεται στο γεγονός ότι ο γαλαξίας δεν διαθέτει σκόνη, αλλά επειδή αυτές φωτίζονται από τα άστρα στο προσκήνιο. Σε αντίθεση η σκόνη του NGC 3314A σκιαγραφείται από το φως των άστρων του NGC 3314B.

 Τέτοιες ευθυγραμμίσεις γαλαξιών βοηθούν τους αστρονόμους να μελετήσουν τον βαρυτικό μικροεστιασμό (gravitational microlensing), ένα φαινόμενο που εμφανίζεται όταν αστέρια σε ένα γαλαξία προκαλούν μικρές διαταραχές στο φως που προέρχεται από ένα πιο μακρινό γαλαξία. Πράγματι, οι παρατηρήσεις του NGC 3314, που είχαν σαν αποτέλεσμα αυτή την εικόνα, διεξήχθησαν προκειμένου να διερευνηθεί το φαινόμενο αυτό.

 Το μωσαϊκό καλύπτει ένα εκτεταμένο πεδίο, αρκετές φορές μεγαλύτερο από μια μεμονωμένη έκθεση της κάμερας ACS (Advanced Camera for Surveys) του Hubble. Χάρη στο μεγάλο χρόνο έκθεσης, μεγαλύτερο από μία ώρα σε συνολικό χρόνο έκθεσης για κάθε καρέ, εκτός από τον NGC 3314, είναι ορατοί και άλλοι μακρινοί γαλαξίες στο βάθος.

ΟΦΑ/ spacetelescope.org

www.ofa.gr

Δραστηριότητα στο ηφαίστειο της Σαντορίνης παρατηρήθηκε από τον Envisat

 Δεδομένα από το αρχείο του δορυφόρου Envisat αποκαλύπτουν σημάδια πρόσφατης δραστηριότητας στο ηφαιστειακό νησί της Σαντορίνης. Ακόμα και μετά το πέρας της αποστολής του, οι εικόνες που έχει συγκεντρώσει ο Envisat χρησιμοποιούνται για την παρακολούθηση ενεργών ηφαιστείων.

 Η Σαντορίνη, ένα όμορφο, γοητευτικό και διάσημο νησί βρίσκεται στο κέντρο του ενεργού ηφαιστειακού τόξου που φιλοξενεί το Νότιο Αιγαίο. Με τη μορφή που τη γνωρίζουμε σήμερα γεννήθηκε από την έντονη ηφαιστειακή δραστηριότητα που συγκλόνισε το Αιγαίο πριν από περίπου 3600 χρόνια.

 Ανατρέχοντας στο παρελθόν, θα καταμετρήσει κανείς μέσα στο πέρασμα των αιώνων πλήθος εκρήξεων, με την πιο πρόσφατη να έχει σημειωθεί το 1950. Παρόλο που δραστηριότητα δεν έχει παρατηρηθεί για περισσότερο από μισό αιώνα, οι τελευταίες δορυφορικές εικόνες δείχνουν το ηφαίστειο να ξυπνά.

 Τα νέα ευρήματα συζητήθηκαν, μεταξύ άλλων, στη διάρκεια του International Forum on Satellite Earth Observation for Geohazard Risk Management, που διεξήχθη την περασμένη εβδομάδα στο νησί της Σαντορίνης.

 Το συνέδριο που οργάνωσε η ESA σε συνεργασία με το Group on Earth Observations (GEO) εστιάστηκε στην παρατήρηση της Γης με τη βοήθεια δορυφόρων και σε εφαρμογές της, οι οποίες μπορούν να συνεισφέρουν στην παρακολούθηση και διαχείριση φυσικών καταστροφών για την αξιολόγηση κινδύνων.

 Σεισμική δραστηριότητα που παρατηρήθηκε στην περιοχή της Σαντορίνης, η οποία σχετίζεται με την μετακίνηση μάγματος στο υπέδαφος, από τον Ιανουάριο του 2011 μέχρι σήμερα είχε σαν αποτέλεσμα την παραμόρφωση του εδάφους που ανίχνευσε ο δορυφόρος Envisat.

 Παρόλο που περιφερόταν γύρω από τη Γη σε ύψος περίπου 800 km από την επιφάνεια του εδάφους, τα ραντάρ με τα οποία ήταν εξοπλισμένος είχαν την ικανότητα να ανιχνεύσουν παραμορφώσεις μερικών εκατοστών.

 Όταν δύο εικόνες της ίδιας περιοχής συνδυαζόταν, μικρές διακυμάνσεις στο σήμα που ανακλάται πίσω μπορούν να αποκαλυφθούν και να εκτιμηθούν. Η τεχνική αυτή ονομάζεται Διαφορική συμβολομετρία δορυφορικών εικόνων - ή Differential Interferometric Synthetic Aperture Radar (DInSAR) στα αγγλικά - και αποτελεί χρήσιμο εργαλείο για τον εντοπισμό παραμορφώσεων του εδάφους.

 Σύμφωνα με τις παρατηρήσεις του Envisat, το βορειοανατολικό άκρο της Νέας Καμένης ανασηκώθηκε κατά 5 cm μέσα στο 2011 ενώ άλλα σημεία του ηφαιστείου κατά 3-4 cm. Άραγε συντρέχει λόγος ανησυχίας; Η απάντηση των επιστημόνων είναι αρνητική.

 “Η παρακολούθηση της αλλαγής στην κατάσταση του ηφαιστείου που βρίσκεται σε εξέλιξη αποτελεί ένα σημαντικό βήμα για τη βαθύτερη κατανόηση των φυσικών μηχανισμών που καταλήγουν στην έκρηξη του με καταστροφικές συνέπειες για το περιβάλλον του,” σημείωσε ο καθηγητής Ισαάκ Παρχαρίδης, του Τμήματος Γεωγραφίας στο Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο Αθηνών.

 Στους πρώτους μήνες του 2012, παρατηρήθηκε μία μείωση στην ταχύτητα παραμόρφωση του εδάφους στη Σαντορίνη, καθώς και στη σεισμική δραστηριότητα.

 “Μετά από την εκτίμηση της τοπικής σεισμικής δραστηριότητας, παραμορφώσεων όσο και φυσικοχημικών μεταβολών, συμπεράναμε ότι στη διάρκεια των τελευταίων μηνών το ηφαίστειο παρουσιάζει πολύ περιορισμένη δραστηριότητα, πολύ μικρότερη από εκείνη του 2011”, εξηγεί ο καθηγητής Κοσμάς Στυλιανίδης επικεφαλής της Ειδικής Επιστημονικής Επιτροπής Παρακολούθησης του Ηφαιστείου της Σαντορίνης.

 “Στην εισήγηση που κατέθεσε η επιτροπή στην κυβέρνηση, δε συμβουλεύει την εφαρμογή μέτρων που θα είχαν σαν αποτέλεσμα τον περιορισμό μετακινήσεων προς και από το νησί της Σαντορίνης.” 

 Η επικοινωνία με το δορυφόρο Envisat διακόπηκε στις 8 Απριλίου, ωστόσο, επιστήμονες θα συνεχίσουν να ανατρέχουν στο αρχείο με δεδομένα που έχει συλλέξει στα δέκα χρόνια λειτουργίας του για την παρακολούθηση της δραστηριότητας ηφαιστείων σε όλο τον κόσμο και πολλές άλλες μελέτες.

 Η διαδοχή του Envisat από μία σειρά νέες διαστημικές αποστολές, μεταξύ των οποίων η οικογένεια των δορυφόρων Sentinels που αναμένεται να τεθούν σε τροχιά γύρω από τη Γη στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού προγράμματος Global Monitoring for Environment and Security (GMES) θα εξασφαλίσει συνεχή ροή δεδομένων τόσο για επιστημονικές μελέτες, όσο και εφαρμογές που επιτρέπουν την πρόβλεψη και αντιμετώπιση φυσικών καταστροφών.

ESA Ελλάδα

www.ofa.gr

Ερασιτέχνες αστρονόμοι συμμετέχουν στο κυνήγι αστεροειδών της ESA

 Μία συνεργασία με το Faulkes Telescope Project του Ηνωμένου Βασιλείου προμηνύει την ενίσχυση της έρευνας που διεξάγει ο οργανισμός για πιθανούς κινδύνους για τον πλανήτη μας που προέρχονται από το διάστημα, ενώ παράλληλα βοηθά μαθητές να ανακαλύψουν επικίνδυνους διαστημικούς βράχους.

 Το πρόγραμμα Space Situational Awareness (SSA) της ESA αποσκοπεί στην αντιμετώπιση πιθανών κινδύνων, μεταξύ των οποίων είναι ο απρόβλεπτος διαστημικός καιρός, διαστημικά “σκουπίδια” σε τροχιά γύρω από τη Γη και αστεροειδείς που πλησιάζουν τόσο κοντά ώστε να προκαλούν ανησυχία.

 Οι αστεροειδείς - γνωστοί και ως “αντικείμενα κοντά στη Γη”, ή near-Earth objects (NEOs) στα αγγλικά, οι οποίοι διασχίζουν την τροχιά της Γης - είναι ένα ιδιαίτερο πρόβλημα.

 Οποιαδήποτε απόπειρα για την έρευνα και την κατηγοριοποίηση επικίνδυνων αστεροειδών αντιμετωπίζει μία σειρά από δυσκολίες. Οι αστεροειδείς είναι σκοτεινά αντικείμενα που εκπέμπουν ελάχιστη ακτινοβολία, και συνεπώς προσεγγίζουν σε μικρή απόσταση τη Γη προτού εντοπιστούν, ενώ συχνά εντοπίζονται μόλις μία φορά προτού εξαφανιστούν χωρίς να έχει επιβεβαιωθεί η ανακάλυψή τους.

 Ανοιχτή πρόσκληση συνεργασίας προς την αστρονομική κοινότητα

 Για το λόγο αυτό η ESA στρέφεται στους ερασιτέχνες αστρονόμους προκειμένου να συλλέξει πρόσθετες παρατηρήσεις που θα ενισχύσουν την Ευρωπαϊκή συνεισφορά στο παγκόσμιο κυνήγι αστεροειδών. Οι προσπάθειες τους θα προστεθούν στη συνέχεια των παρατηρήσεων που έχουν ήδη διεξαχθεί με τη βοήθεια του τηλεσκοπίου που έχει εγκαταστήσει η ESA στην Τενερίφη των Καναρίων Νήσων.

 Αυτό το μήνα, το Faulkes Telescope Project του Ηνωμένου Βασιλείου θα είναι η πιο πρόσφατη ομάδα που θα υποστηρίξει επίσημα το πρόγραμμα SSA. Το Ισπανικό La Sagra Sky Survey που διεξάγει το Αστεροσκοπείο της Μαγιόρκα έχει ξεκινήσει να συνεισφέρει στο SSA από την αρχή της φετινής χρονιάς.

 Ανταλλαγή τεχνογνωσίας και από κοινού παρατήρηση

 “Η ευρύτερη αστρονομική κοινότητα προσφέρει εμπειρία και ενθουσιασμό• επιπλέον, έχει το χρόνο και την υπομονή να επαληθεύσει νέες θεάσεις αστεροειδών. Αυτό βοηθάει πάρα πολύ,” σχολιάζει ο Detlef Koschny, επικεφαλής της δραστηριότητας NEO, στο γραφείο του προγράμματος SSA.

 “Σε αντάλλαγμα, μοιραζόμαστε το χρόνο παρατήρησης στον επίγειο οπτικό σταθμό της ESA στην Τενερίφη και παρέχουμε συμβουλές, υποστήριξη και επαγγελματική αξιοπιστία. Θα τους βοηθήσουμε με όποιο τρόπο μπορούμε”. 

 Το Faulkes Telescope Project του Ηνωμένου Βασιλείου περιλαμβάνει μία σειρά από εκπαιδευτικές όσο και ερευνητικές δραστηριότητες και συντονίζει το Πανεπιστήμιο του Γκλαμόργκαν στο Ηνωμένο Βασίλειο.

 Ευαισθητοποίηση του κοινού

 Το Faulkes Telescope Project έχει να επιδείξει σημαντικά επιτεύγματα στην προώθηση της δημόσιας εκπαίδευσης και της επιστήμης, ενώ συνεργάζεται στενά με το δίκτυο Las Cumbres Observatory Global Telescope το οποίο, με έδρα τις Ηνωμένες Πολιτείες, διαχειρίζεται πλήθος τηλεσκόπια. Τέλος, υποστηρίζει εκατοντάδες σχολεία σε όλη την Ευρώπη.

 “Η νέα μας συνεργασία με την ESA αποτελεί μία μεγάλη ευκαιρία. Η χρήση των τηλεσκοπίων διαμέτρου 2 μέτρων στην Χαβάη και το Siding Spring στην Αυστραλία θα ενισχύσει σε μεγάλο βαθμό τον εντοπισμό αστεροειδών για το πρόγραμμα SSA, επιτρέποντας την ανίχνευση και παρακολούθηση αμυδρών αντικείμενων από ένα παγκόσμιο δίκτυο τηλεσκοπίων”, σημείωσε ο Nick Howes, διευθυντής προγράμματος στο Faulkes Telescope.

 “Για τους Ευρωπαίους μαθητές, η δυνατότητα να συνεργαστούν μέσα από συναρπαστικές δραστηριότητες της ESA και να συμβάλλουν στην ανίχνευση νέων αντικειμένων κοντά στη Γη είναι πολύ ελκυστική, όπως είναι και η συμμετοχή τους σε έναν από τους πιο δραστήριους οργανισμούς διαστήματος με σημαντικό επιστημονικό έργο”. 

 Το πρόγραμμα SSA της ESA έχει σκοπό να αναπτύξει τις απαραίτητες υπηρεσίες και υποδομή προκειμένου η Ευρώπη να παρατηρήσει NEOs, να προβλέψει τις τροχιές τους και να παράγει προειδοποιήσεις για πιθανές προσκρούσεων, καθώς και να συμβάλλει στο σχεδιασμό μέτρων προστασίας.

 Θα παρέχει επίσης υπηρεσίες που για τη συνεχή παρακολούθηση “σκουπιδιών” σε τροχιά γύρω από τη Γη που έχουν δημιουργηθεί από ανθρώπινες δραστηριότητες και αποτελούν κίνδυνο για δορυφόρους, καθώς επίσης και θα ελέγχει τις επιπτώσεις διαστημικών καιρικών φαινομένων σε διαστημικούς και επίγειους πόρους.

ESA Ελλάδα

www.ofa.gr

Μια βαθύτερη ματιά στον Κένταυρο Α

 Ο παράξενος γαλαξίας Κένταυρος A σε μια νέα εικόνα από το Ευρωπαϊκό Νότιο Αστεροσκοπείο. Με συνολική έκθεση άνω των 50 ωρών, πρόκειται πιθανόν για την βαθύτερη εικόνα που δημιουργήθηκε ποτέ γι αυτό το παράξενο και θεαματικό αντικείμενο. Η εικόνα είναι προϊόν του Wide Field Imager του τηλεσκοπίου 2,2 μέτρων MPG/ESO, στο αστεροσκοπείο La Silla στην Χιλή.

 Ο γαλαξίας Κένταυρος A, γνωστός και σαν NGC 5128 [1], είναι ένας παράξενος ελλειπτικός, με μεγάλη μάζα γαλαξίας, και φιλοξενεί μια υπερμεγέθη μαύρη τρύπα στο κέντρο του. Βρίσκεται σε απόσταση 12 εκατομμυρίων ετών φωτός στον Κένταυρο, αστερισμό του νοτίου ημισφαιρίου και είναι ο κυριότερος ραδιογαλαξίας στον ουρανό. Οι αστρονόμοι πιστεύουν ότι ο φωτεινός πυρήνας, η ισχυρή ραδιοεκπομπή και οι πίδακες προκαλούνται από την πτώση υλικού των κεντρικών πυκνών περιοχών, προς την κεντρική μαύρη τρύπα, μάζας περίπου 100 εκατομμύρια φορές μεγαλύτερη του Ήλιου.

 Η εικόνα από το Wide Field Imager (WFI) μας επιτρέπει να εκτιμήσουμε την ελλειπτική φύση του γαλαξία, μέσω της απεικόνισης του επιμήκους σχήματος των εξώτερων αμυδρών περιοχών του. Η λάμψη που γεμίζει το μεγαλύτερο μέρος της εικόνας προέρχεται από εκατοντάδες δισεκατομμύρια ψυχρών και γηραιών άστρων. Αντίθετα όμως με άλλους ελλειπτικούς γαλαξίες, το ομαλό σχήμα του Κενταύρου A διαταράσσεται από μια ευρεία και ανομοιογενή ζώνη σκοτεινής ύλης που αποκρύπτει το κέντρο του γαλαξία.

 Η σκοτεινή ζώνη φιλοξενεί μεγάλες ποσότητες αερίων, σκόνης και νεαρών άστρων. Φωτεινά αστρικά σμήνη μικρής ηλικίας διακρίνονται στην επάνω δεξιά και κάτω αριστερή άκρη της ζώνης μαζί με κοκκινόχρωμα νεφελώματα υδρογόνου όπου δημιουργούνται νέα άστρα, ενώ νέφη σκόνης διακρίνονται απομονωμένα στο αστρικό υπόβαθρο. Αυτά τα χαρακτηριστικά, καθώς και η ισχυρή ραδιοεκπομπή είναι αποδείξεις ότι ο Κένταυρος A είναι αποτέλεσμα συγχώνευσης δύο γαλαξιών. Η ζώνη σκόνης είναι πιθανόν τα παραμορφωμένα απομεινάρια ενός σπειροειδούς γαλαξία καθώς διαλύεται από την βαρυτική επίδραση του γιγαντιαίου ελλειπτικού γαλαξία.

 Οι νέες εικόνες από το WFI περιλαμβάνουν μεγάλες εκθέσεις μέσω κόκκινων, πράσινων και μπλε φίλτρων καθώς και φίλτρων που απομονώνουν το φως του υδρογόνου και του οξυγόνου έτσι ώστε να μας επιτρέπουν να διακρίνουμε καλύτερα τους πίδακες γύρω από τον Κένταυρο A, ένα χαρακτηριστικό μόλις ορατό σε παλαιότερες εικόνες του WFI (eso0315a).

 Δυο ομάδες κοκκινόχρωμων νηματοειδών σχηματισμών προεξέχουν στην επάνω αριστερή γωνία της εικόνας και είναι ευθυγραμμισμένες με τους τεράστιους πίδακες που είναι ορατοί σε ραδιοεικόνες. Και οι δύο σχηματισμοί είναι αστρικά φυτώρια νέων θερμών άστρων [2]. Επάνω από την αριστερή πλευρά της σκοτεινής ζώνης διακρίνουμε τους εσωτερικούς νηματοειδείς σχηματισμούς σε απόσταση περίπου 30.000 ετών φωτός από τον πυρήνα, ενώ μακρύτερα, περί τα 65.000 έτη φωτός από τον πυρήνα και κοντά στην άνω δεξιά γωνία της εικόνας, βρίσκονται οι εξωτερικοί σχηματισμοί. Πιθανόν να υπάρχει και ένα πολύ πιο αμυδρό ίχνος ενός σχηματισμού προς την κάτω δεξιά γωνία.

 Ο Κένταυρος A μελετήθηκε εκτενώς σε όλα τα μήκη κύματος, από τα ραδιοφωνικά έως τις ακτίνες γάμμα. Ειδικότερα οι παρατηρήσεις στις ακτίνες Χ και στα ραδιοφωνικά μήκη βοήθησαν στην μελέτη της αλληλεπίδρασης της κεντρικής μαύρης τρύπας με τον περιβάλλοντα χώρο (eso0903) ενώ τώρα ξεκινούν και παρατηρήσεις με το τηλεσκόπιο ALMA.

 Πολλές από τις παρατηρήσεις του Κενταύρου A που χρησιμοποιήθηκαν για την παραγωγή της εικόνας, ελήφθησαν για να διαπιστωθεί αν είναι δυνατή η χρήση επίγειας έρευνας για τον εντοπισμό και μελέτη μεταβλητών αστέρων σε γαλαξίες σαν τον Κένταυρο A, εκτός του Τοπικού Σμήνους [3]. Στον Κένταυρο Aι ανακαλύφθηκαν περισσότεροι από 200 νέοι μεταβλητοί αστέρες .

Σημειώσεις
  [1] Ο γαλαξίας καταχωρήθηκε για πρώτη φορά από τον Βρετανό αστρονόμο James Dunlop στο αστεροσκοπείο Parramatta στην Αυστραλία στις 4 Αυγούστου 1826. Αποκαλείται Κένταυρος A επειδή ήταν η πρώτη σημαντική πηγή ραδιοκυμάτων που ανακαλύφθηκε στον αστερισμό του Κενταύρου την δεκαετία του 50.
  [2] Η προέλευση των νηματοειδών σχηματισμών δεν είναι ξεκάθαρη και οι αστρονόμοι ακόμη συζητούν εάν είναι αποτέλεσμα ιονισμού λόγω ακτινοβολίας από τον πυρήνα ή αποτέλεσμα ωστικών κυμάτων μέσα στα συσσωματώματα αερίου
  [3] Περισσότερες πληροφορίες στην εργασία των J.T.A. de Jong et al. 2008.

Περισσότερες πληροφορίες: 
 Το 2012 συμπληρώνονται 50 χρόνια από την ίδρυση του Ευρωπαϊκού Νότιου Αστεροσκοπείου. Το ESO, (European Southern Observatory - Ευρωπαϊκό Νότιο Αστεροσκοπείο), αποτελεί τον κορυφαίο διακρατικό ερευνητικό οργανισμό για την αστρονομία στην Ευρώπη, και το πλέον παραγωγικό αστρονομικό παρατηρητήριο στον κόσμο.
 Το ESO διαθέτει τις εξελιγμένες ερευνητικές εγκαταστάσεις του στους αστρονόμους. Υποστηρίζεται από 15 χώρες, την Αυστρία, το Βέλγιο, τη Βραζιλία, τη Γαλλία, τη Γερμανία, τη Δανία, την Ελβετία, το Ηνωμένο Βασίλειο, την Ισπανία, την Ιταλία, την Ολλανδία, τη Πορτογαλία, τη Σουηδία, τη Τσεχία και τη Φινλανδία.
 Το ESO ακολoυθεί ένα φιλόδοξο πρόγραμμα σχεδίασης, κατασκευής και λειτουργίας ισχυρών επίγειων εγκαταστάσεων αστρονομικής παρατήρησης, παρέχοντας στους αστρονόμους τα τεχνικά μέσα για την πραγματοποίηση σημαντικών επιστημονικών ανακαλύψεων.
 Το ESO συμβάλλει επίσης στην προώθηση και τον συντονισμό της συνεργασίας στην αστρονομική έρευνα. Το ESO διαθέτει τρεις εγκαταστάσεις παρατηρήσεων, κορυφαίες σε παγκόσμιο επίπεδο, στη Χιλή, στις περιοχές La Silla, Paranal και Chajnantor.
 Στο Paranal βρίσκεται το Very Large Telescope, το πλέον προηγμένο παγκοσμίως αστρονομικό παρατηρητήριο στο ορατό τμήμα του φάσματος, και δύο τηλεσκόπια επισκοπήσεων: το VISTA το οποίο παρατηρεί στο υπέρυθρο και αποτελεί το μεγαλύτερο επίγειο τηλεσκόπιο επισκοπήσεων και το τηλεσκόπιο επισκοπήσεων VLT το οποίο είναι το μεγαλύτερο τηλεσκόπιο που έχει σχεδιαστεί για τέτοιες παρατηρήσεις στο οπτικό μέρος του φάσματος.
 Το ESO είναι ο Ευρωπαϊκός εταίρος στο επαναστατικό τηλεσκόπιο ALMA, το μεγαλύτερο έργο αστρονομικής παρατήρησης στο κόσμο. Το ESO σχεδιάζει την κατασκευή του διαμέτρου 40 μέτρων European Extremely Large optical/near-infrared Telescope, γνωστού ως E-ELT, το οποίο θα αποτελέσει το “μεγαλύτερο μάτι της ανθρωπότητας προς τον ουρανό”.

Σύνδεσμοι
Φωτογραφίες του 2,2 μέτρων τηλεσκοπίου MPG/ESO
Άλλες φωτογραφίες που ελήφθησαν από το 2,2 μέτρων τηλεσκόπιο MPG/ESO
Φωτογραφίες του παρατηρητηρίου Λα Σίγια

ΟΦΑ / ESO

www.ofa.gr

To Hubble παρατηρεί φωτεινό νεφέλωμα σε νάνο γαλαξία

 Αν και δεν διαθέτει τους κομψούς σπειροειδείς βραχίονες όπως πολλοί μεγάλοι γαλαξίες, ο NGC 2366 φιλοξενεί ένα λαμπρό νεφέλωμα, φυτώριο νέων άστρων και επιπλέον βρίσκεται αρκετά κοντά ώστε να μπορούμε να τα διακρίνουμε. 

 Το κεντρικό τμήμα του NGC 2366 διακρίνεται να διατρέχει διαγώνια την εικόνα, ενώ το πιο εμφανές χαρακτηριστικό είναι το μεγάλο νεφέλωμα πάνω δεξιά στην εικόνα, γνωστό και ως NGC 2363.

 Στην εικόνα διακρίνεται και ένας μακρινός σπειροειδής γαλαξίας (με κιτρινωπό χρώμα) ο οποίος είναι ορατός μέσα από τον NGC 2366. Αυτό συμβαίνει επειδή οι γαλαξίες δεν είναι συμπαγή αντικείμενα αλλά υπάρχει αρκετός άδειος χώρος ανάμεσα στα αστέρια τους.

 Ο γαλαξίας βρίσκεται σε απόσταση περίπου 10 εκατομμυρίων ετών φωτός, στον αστερισμό της Καμηλοπάρδαλης. Ανήκει στην ίδια κατηγορία μεγέθους με τα Μαγγελανικά Νέφη, τους γαλαξίες δορυφόρους του Γαλαξία μας, ενώ η έλλειψη σαφούς σχήματος τον κατατάσσει στους ακανόνιστους γαλαξίες.

 Αν και νάνος διαθέτει αρκετά γιγαντιαία μπλε άστρα (οι διάσπαρτες γαλάζιες κουκκίδες), μάρτυρες της πρόσφατης έντονης αστρογένεσης, η οποία ευθύνεται και για την λάμψη του νεφελώματος NGC 2363.

 Σε πλούσιες με αέρια περιοχές αστρογένεσης, η υπεριώδης ακτινοβολία των νέων και μεγάλων μπλε άστρων διεγείρει το υδρογόνο κάνοντας το να λάμπει. Εκτός από το NGC 2363 στην εικόνα διακρίνονται και άλλα μικρότερα τέτοια νεφελώματα εκπομπής.

 Το χρώμα τους είναι στην πραγματικότητα κόκκινο, η φωτογράφιση όμως από το Hubble μέσω πράσινου και υπέρυθρου φίλτρου τους αποδίδει γαλάζια απόχρωση.

ΟΦΑ / spacetelescope.org

www.ofa.gr

Το λογότυπο του ΟΦΑ ταξίδεψε μέχρι την Σελήνη!!

 Κατά την διάρκεια του αστροπάρτυ του Σαββάτου 28/4 στο Λιμάνι και στο πλαίσιο του Παγκόσμιου Μήνα Αστρονομίας, ο Όμιλος συμμετείχε στο project OPTICKS της Ιταλίδας media artist Daniela de Paulis σε συνεργασία με τους Αστρονόμους δίχως Σύνορα. 

 To project OPTICKS διοργανώνεται για δεύτερη χρονιά και κατά την διάρκεια του στέλνονται εικόνες στην Σελήνη με την μορφή ραδιοσημάτων. Μόλις φτάσουν στην επιφάνεια της Σελήνης ανακλώνται, διαθλώνται και συλλαμβάνονται από το ραδιοτηλεσκόπιο των 25 μέτρων στο Dwingeloo της Ολλανδίας σε λιγότερο από 3 δευτερόλεπτα και αφού έχουν διανύσει περίπου 800.000 χιλιόμετρα.

 Η τεχνολογία που χρησιμοποιείται ονομάζεται Moonbounce ή Earth-Moon-Earth. Χρησιμοποιήθηκε το διάστημα 1940-1960 για στρατιωτικούς και κατασκοπευτικούς σκοπούς αλλά μετά την ανάπτυξη των δορυφόρων χρησιμοποιείται κυρίως από ραδιοερασιτέχνες. Με το project OPTICKS χρησιμοποιούνται για πρώτη φορά εικόνες.

 Το λογότυπο του ΟΦΑ καθώς και άλλες 10 εικόνες εξέπεμψε η ομάδα ραδιοερασιτεχνών ARISS στην Πολωνία, η οποία πραγματοποιεί και επικοινωνία με εκπαιδευτικό χαρακτήρα με τον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό.

 Μετά την εκπομπή και λήψη των 11 εικόνων που επιλέχθηκαν, το ραδιοτηλεσκόπιο εξέπεμψε ένα σήμα προς το αστρικό σύστημα ε Ανδρομέδας το οποίο φιλοξενεί 4 πλανήτες. Το σήμα αναμένεται να φτάσει στο σύστημα μετά από 44 χρόνια, όταν θα εορτάζονται τα 100 χρόνια από την ίδρυση του ραδιοτηλεσκοπίου Dwingeloo.

 Το βίντεο της αποστολής και λήψης των εικόνων βρίσκεται στην διεύθυνση:http://www.ustream.tv/recorded/22194783
Η στιγμή που εμφανίζεται το λογότυπο του ΟΦΑ είναι στο 00:32:25 του βίντεο.

www.ofa.gr

Ένα Σμήνος Μέσα στο Σμήνος

 Το αστρικό σμήνος NGC 6604 εμφανίζεται σε αυτή τη νέα εικόνα από την κάμερα Wide Field Imager προσαρμοσμένη στο 2,2 μέτρων τηλεσκόπιο MPG/ESO στο παρατηρητήριο της Λα Σίγια στη Χιλή. Συχνά το παραβλέπουμε για τον εξέχοντα γείτονά του το Νεφέλωμα του Αετού (γνωστό και ως Messier 16). Όμως στο πλαίσιο αυτής της εικόνας, η οποία απεικονίζει το σμήνος μέσα σε ένα πεδίο με τα περιβάλλοντα νέφη αερίου και σκόνης, αναδεικνύεται πόσο όμορφο είναι το NGC 6604 από μόνο του.

 Το NGC 6604 είναι η λαμπρή συγκέντρωση άστρων στο πάνω αριστερά τμήμα της εικόνας. Είναι ένα νεαρό αστρικό σμήνος, το οποίο αποτελεί το πιο πυκνό σημείο μιας πολύ πιο εκτεταμένης συγκέντρωσης περίπου εκατό λαμπρών μπλε-λευκών άστρων [1]. Η εικόνα δείχνει επίσης το συνοδευτικό του σμήνους νεφέλωμα - ένα λαμπρό νέφος αερίου υδρογόνου με το όνομα Sh2-54 [2] - καθώς επίσης και νέφη σκόνης.

 Το NGC 6604 βρίσκεται σε απόσταση περίπου 5500 ετών φωτός μακριά στον αστερισμό του Όφεως, δύο μοίρες περίπου βόρεια του Νεφελώματος του Αετού (eso0926). Τα λαμπρά άστρα του είναι εύκολα ορατά με ένα μικρό τηλεσκόπιο και καταλογογραφήθηκαν για πρώτη φορά από τον Ουίλιαμ Χέρσελ (William Herschel) το 1784. Όμως τα αμυδρά νέφη αερίου διέφυγαν της προσοχής των αστρονόμων μέχρι τη δεκαετία του 1950 όταν καταλογογραφήθηκαν από τον Stewart Sharpless από φωτογραφίες προερχόμενες από το National Geographic - Palomar Sky Atlas.

 Τα θερμά νεαρά άστρα του σμήνους βοηθούν μία νέα γενιά άστρων να δημιουργηθούν μέσα στο NGC 6604, συγκεντρώνοντας τις πρώτες ύλες της αστρικής δημιουργίας σε μία μικρή περιοχή χρησιμοποιώντας τους ισχυρούς αστρικούς ανέμους και την ακτινοβολία τους. Αυτή η δεύτερη γενιά άστρων θα αντικαταστήσει σύντομα την παλαιότερη, καθώς αν και τα λαμπρότερα από τα νεαρά άστρα έχουν μεγάλη μάζα, καταναλώνουν ταχύτατα τα καύσιμά τους και έτσι ο βίος τους θα είναι σύντομος.

 Εκτός της αισθητικής του το NGC 6604 διαθέτει και άλλα ενδιαφέροντα στοιχεία που τραβούν τη προσοχή των αστρονόμων, όπως μία περίεργη στήλη θερμού ιονισμένου αερίου που ξεπετάγεται μέσα από αυτό. Παρόμοιες στήλες θερμού αερίου, οι οποίες διοχετεύουν εκλυόμενο υλικό από νεαρά αστρικά σμήνη, έχουν εντοπιστεί και σε άλλα σημεία του Γαλαξία μας αλλά και άλλων σπειροειδών γαλαξιών, όμως η στήλη του NGC 6604 βρίσκεται σχετικά κοντά μας, και έτσι επιτρέπει στους αστρονόμους να τη μελετήσουν λεπτομερώς.

 Η συγκεκριμένη στήλη (συχνά αναφέρεται από τους αστρονόμους ως “καμινάδα”) είναι κάθετη στο γαλαξιακό επίπεδο και εκτείνεται στο απίστευτο μήκος των 650 ετών φωτός. Οι αστρονόμοι θεωρούν τα θερμά άστρα του NGC 6604 προκαλούν τη καμινάδα, αλλά απαιτείται επιπλέον έρευνα για να κατανοήσουμε πλήρως αυτές τις ασυνήθιστες δομές.

Σημειώσεις
  [1] Αυτή η συγκέντρωση άστρων καλείται OB Όφεως (Serpens OB), όπου τα λατινικά γράμματα OB αναφέρονται στο φασματικό τύπο των άστρων. Οι φασματικοί τύποι O και B αποτελούν τους δύο πιο θερμούς τύπους άστρων και τα περισσότερα άστρα αυτής της κατηγορίας είναι υπέρλαμπρα μπλε-λευκά άστρα και σχετικά νεαρά.

  [2] Το όνομα Sh2-54 σημαίνει ότι το αντικείμενο είναι το 54ο στον δεύτερο κατάλογο του Sharpless των περιοχών HII, ο οποίος δημοσιεύθηκε το 1959.

Περισσότερες πληροφορίες: 
 Το 2012 συμπληρώνονται 50 χρόνια από την ίδρυση του Ευρωπαϊκού Νότιου Αστεροσκοπείου. Το ESO, (European Southern Observatory - Ευρωπαϊκό Νότιο Αστεροσκοπείο), αποτελεί τον κορυφαίο διακρατικό ερευνητικό οργανισμό για την αστρονομία στην Ευρώπη, και το πλέον παραγωγικό αστρονομικό παρατηρητήριο στον κόσμο.
 Το ESO διαθέτει τις εξελιγμένες ερευνητικές εγκαταστάσεις του στους αστρονόμους. Υποστηρίζεται από 15 χώρες, την Αυστρία, το Βέλγιο, τη Βραζιλία, τη Γαλλία, τη Γερμανία, τη Δανία, την Ελβετία, το Ηνωμένο Βασίλειο, την Ισπανία, την Ιταλία, την Ολλανδία, τη Πορτογαλία, τη Σουηδία, τη Τσεχία και τη Φινλανδία.
 Το ESO ακολoυθεί ένα φιλόδοξο πρόγραμμα σχεδίασης, κατασκευής και λειτουργίας ισχυρών επίγειων εγκαταστάσεων αστρονομικής παρατήρησης, παρέχοντας στους αστρονόμους τα τεχνικά μέσα για την πραγματοποίηση σημαντικών επιστημονικών ανακαλύψεων.
 Το ESO συμβάλλει επίσης στην προώθηση και τον συντονισμό της συνεργασίας στην αστρονομική έρευνα. Το ESO διαθέτει τρεις εγκαταστάσεις παρατηρήσεων, κορυφαίες σε παγκόσμιο επίπεδο, στη Χιλή, στις περιοχές La Silla, Paranal και Chajnantor.
 Στο Paranal βρίσκεται το Very Large Telescope, το πλέον προηγμένο παγκοσμίως αστρονομικό παρατηρητήριο στο ορατό τμήμα του φάσματος, και δύο τηλεσκόπια επισκοπήσεων: το VISTA το οποίο παρατηρεί στο υπέρυθρο και αποτελεί το μεγαλύτερο επίγειο τηλεσκόπιο επισκοπήσεων και το τηλεσκόπιο επισκοπήσεων VLT το οποίο είναι το μεγαλύτερο τηλεσκόπιο που έχει σχεδιαστεί για τέτοιες παρατηρήσεις στο οπτικό μέρος του φάσματος.
 Το ESO είναι ο Ευρωπαϊκός εταίρος στο επαναστατικό τηλεσκόπιο ALMA, το μεγαλύτερο έργο αστρονομικής παρατήρησης στο κόσμο. Το ESO σχεδιάζει την κατασκευή του διαμέτρου 40 μέτρων European Extremely Large optical/near-infrared Telescope, γνωστού ως E-ELT, το οποίο θα αποτελέσει το “μεγαλύτερο μάτι της ανθρωπότητας προς τον ουρανό”.

Σύνδεσμοι
Φωτογραφίες του 2,2 μέτρων τηλεσκοπίου MPG/ESO
Άλλες φωτογραφίες που ελήφθησαν από το 2,2 μέτρων τηλεσκόπιο MPG/ESO
Φωτογραφίες του παρατηρητηρίου Λα Σίγια

ESO

www.ofa.gr